images

Στην εξελικτική μου πορεία, στην προσπάθειά μου να αναλύσω ένα θέμα έχω πάντα στο μυαλό μου μια φράση του Παλαμά: «Η αλήθεια δεν πρέπει μόνο να λάμπει, πρέπει και να σφάζει». Σ’ αυτό το κείμενο/συνέντευξη δεν θέλω να γράψω για τα ψυχιατρεία ως φυσικοί χώροι και πως αντιμετωπίζετε ο ψυχικά πάσχοντας μέσα σ’ αυτούς (κάτι που αναλύεται έξοχα στο νεοεκδοθέν βιβλίο του Φέλιξ Γκουανταρί «Από την Λέρο στη Λα Μπορντ» παρουσίαση Μαρί Ντεπυσσέ, πρόλογος Κ. Μάτσα, μετάφραση Ε. Κούκη, εκδόσεις κουκκίδα), άλλα για τις ψυχές των ψυχασθενών, με 15 νοσηλείες στο ενεργητικό μου…

Αφορμή στάθηκε η ανθολογία «Το ρούχο της αθωότητας», ποίηση ανθρώπων με ψυχιατρική εμπειρία, εκδόσεις βιβλιοπωλείο της Εστίας, της κυρίας Μαρίας Φαφαλιού.

Μετά από μια ζωή χαρακτηρισμένη ως άσωτη, 20 χρονών μειράκιο, έπειτα από μια ακραία απόπειρα αυτοκτονίας βρέθηκα στο ψυχιατρείο. Εκεί ήταν η απόλυτη αποκάλυψη. Αργκό γλώσσα, βατισμός απ’ τις θεραπείες, και μια προσευχή στην ζωή. Στις σπάνιες εξόδους μου, μου φαινόταν ότι ο κόσμος και τα δημιουργήματά του τρέχαν, ακόμα και τα στατικά.

«Οι μισοί καλοί σε μοναστηριού κελί / και οι άλλοι στο τρελάδικο / από κακό και από άδικο». Λόγια του Άκη Πάνου που τραγούδησε ο Στέλιος Καζατζίδης. Ποιοι οι καλοί και ποια τα καθάρματα; Για τον Άκη Πάνου κάλοι είναι οι ευαίσθητοι. Οι μισοί έχουν μια θεϊκή ευλογία και οι άλλοι μισοί έχουν χάσει τον εαυτό τους.

Η νόρμα θέλει τους μονάχους καλούς και άκακους. Αλλά τί γίνεται με τους άλλους τους χαρακτηρισμένους ως τρελούς; Αυτοί για τους πολλούς δεν είναι ούτε καλοί, ούτε κακοί απλά τρελοί ή στην καλύτερη δυστυχισμένες υπάρχεις που πρέπει να τους πάρει ο θεός το συντομότερο να αναπαυτούν. Και τί είναι τρέλα; Για ‘μένα αυτό που έγραψε ο Γεώργιος Βιζυηνός κατά την διάρκεια του ψυχιατρικού του εγκλεισμού, στο ποίημα «Το φάσμα μου». Παραθέτω την στροφή: «Και από τότε που θρηνώ / το ξανθό και γαλανό / και ουράνιο φως μου/ μεταβληθεί εντός μου / ο ρυθμός του κόσμου». Και ο Ρώμος Φιλύρας το: «και τον πήρε ο ύπνος σαν να τον έπαιρνε ο θάνατος». Άρα λοιπόν οι τρελοί είναι άνθρωποι που ζουν αισθάνονται και βιώνουν μια πραγματικότητα που από την μία δεν έχει ουδεμία σχέση με την πραγματικότητα και από την άλλη είναι αμετάβλητη ως κλινική κατάσταση.

Αλλά η πραγματικότητα είναι αντικειμενική; Θυμάμαι στον πρώτο μου εγκλεισμό στην Γαλήνη, έναν αδερφό -Θοδωρής το όνομα του- που είχε γίνει δυσκίνητος από τα ηλεκτροσόκ, επειδή πίστευε ότι θεός ήταν ο ήλιος, και κάθε μεσημέρι προσευχόταν σ’ αυτόν. Ο Θοδωρής ήταν τρελός ή είχε την ατυχία να γεννηθεί Έλληνας γιατί αν είχε γεννηθεί Αιγύπτιος δεν θα ‘ταν (είναι αλήθεια ότι ο Θοδωρής στην κοσμική του ζωή το είχε ρίξει στα τριπάκια και λάτρευε τον Νοστράδαμο). Εγώ του έλεγα ότι πρέπει να διαβάσει Κάρλο Καστανιέντα. Μου ‘λεγα πως επιδεινώνω την κατάστασή του, και εγώ αναρωτιέμαι σήμερα: ο Θάνος Καυκαλίδης ήταν τρελός που έκανε βαθιές συνεδρίες αυτοψυχονωσίας με ψυχεδελικά φάρμακα, και όλοι οι οπαδοί των ανατολικών θρησκειών είναι τρελοί;

Ενώ μια άλλη κυρία την ίδια εποχή, στο ίδιο ίδρυμα, μια κυρία απροσδιόριστης ηλικίας διάβαζε την Αγία Γραφή και της προφητείες του Πατέρα Παϊσίου (αυτής δεν της έκαναν ηλεκροσόκ και πήρε εξιτήριο στο κλασικό 40ημέρο.) Λοιπόν, θεωρείτε πιο φυσικό να διαβάζει κάποιος κάτι που υπάρχει στην κουλτούρα του από κάποιον άλλον που όντας δυτικός να διαβάζει ανατολικές φιλοσοφίες; Όλες οι θρησκείες δεν λένε το ίδιο πράγμα: την λύτρωση της ανθρώπινης ψυχής και την αθανασία αυτής. Και η αγία Αθανάσια από το Αιγάλαιω που ο κόσμος την έρανε με πεντοχίλιαρα δεν ήταν σε ένα ακραίο θρησκευτικό παραλήρημα; Εδώ τονίζω ότι και οι δύο συνέγκλειστοι τόσο η χριστιανή, τόσο και ο ανατολίτης έφεραν μια ταυτότητα χωρίς αντίκρισμα. Γιατί ο -μετέπειτα γνωστός μου- Μανόλης Ρασσούλης με πίστη στο Βουδισμό-τροτσκισμό, που ήταν σαν την μύγα μες το γάλα να ήταν απλά αιρετικός; Μήπως η διάγνωση και η γενικά παραδεκτή δημοτικότητα των προσώπων είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την διάγνωση και με την μετέπειτα μοίρα των ανθρώπων; Επίσης, τα γραπτά των Εξαρχείων να είναι στην καλύτερη περίπτωση φρικαρισμένα και η Κ. Γώγου, ο Ν. Άσιμος, ο Π. Σιδηρόπουλος (αναφέρω μόνο την αγία τριάδα) να είναι απλά τρελοί αναρχοτρομοκράτες -με ψυχιατρική εμπειρία- που τόσο οι Εξαρχειώτες όσο και ο Ρασούλης έγραψαν για την λαχτάρα τους για αγάπη και ελευθερία, όπως έγραψαν και οι άλλοι, ενδεχομένως και οι δεξιοί;

Αλλά τι γίνετε με τους έγκλειστους; Αυτούς που δεν μπόρεσαν να σπάσουν τα τείχη; Αν και πολλοί που δεν μπόρεσαν να σπάσουν τα τείχη κατάφεραν το ακατόρθωτο, να σπάσουν τα δεσμά τους . Εδώ έρχεται η ανθολογία της κυρίας Φαφαλιού να μας κεράσει «εκλεκτό κρασάκι μέσα από σκουριασμένη κανάτα». Εκλεκτό κρασάκι είναι οι αλήθειες τον ποιημάτων και σκουριασμένη κανάτα είναι η ζωή σ’ ένα εξαναγκασμένο περιθώριο που ζουν είτε αυτό λέγετε άσυλο, είτε κοινωνικός αποκλεισμός.

Κάποτε η Μαρία Μήτσορα στην μυθιστορηματική βιογραφία της «Με λένε λέξη» είχε γράψει ότι μικρή είχε δηλώσει ότι όταν μεγάλωνε θα ήθελε να γίνει ή ακροβάτης ή σχιζοφρενής. Δεν έγινε ούτε το ένα ούτε το άλλο. Μόνο κορυφαία συγγραφέας. Μας κέρασε δηλαδή τις βλέψεις της. Τις αλήθειες της. Μόνο που αυτή η αλήθεια κοινωνήθηκε καθότι εκδόθηκε από τις εκδόσεις Πατάκη.

Μες τα ψυχιατρεία άκουσα ποίηση φοβερή, ισάξια αναγνωρισμένων ποιητών ανά το κόσμο. «Ποίηση είναι η προσπάθεια απεικόνισης, με τα μέσα της έναρθρης γλώσσας, εκείνων των πραγμάτων που επιχειρούν στα σκοτεινά να εκφράσουν οι κραυγές, τα δάκρυα, οι σιωπές, τα φιλιά, οι στεναγμοί», οι θωπείες γράφει ο Πώλ Βαλέρυ. Οι ποιητές της ανθολογίας αυτής κάνουν κάτι παραπάνω. Βρίσκουν τη δύναμη ν’ ανοίξουν ένα δίαυλο επικοινωνίας, καταθέτοντας την μαρτυρία τους. Είναι οι επιζήσαντες ενός ακόμα ολοκαυτώματος. Όμως, όπως θα έλεγε και ο Πρίμο Λέβι, δεν είναι ούτε καν οι αυθεντικοί μάρτυρες. Αυθεντικοί μάρτυρες είναι εκείνοι που βούλιαξαν, εκείνοι που ακόμη κι αν είχαν χαρτί και μολύβι δεν θα είχαν διηγηθεί, γιατί ο θάνατός τους είχε ήδη συμβεί πριν νεκρωθεί το σώμα τους. Εβδομάδες, μήνες πριν σβήσουν, είχαν χάσει την ικανότητα να παρατηρούν, να θυμούνται, να συγκρίνουν και να εκφράζονται…

Το να μπορείς να γράψεις στο ψυχιατρείο – κρυφά πάντα σε ευτελούς είδους χαρτιά, είναι μια ευλογία. Μια διαφυγή. Θυμάμαι το δικό μου αφορισμό: Ο θεός είναι ο πολυέλαιος και ο Χριστός το λαμπατέρ, γιατί ένιωθα ξεχασμένος από το θεό αλλά είχα την ελπίδα του Χριστού-λαμπατέρ να φωτίζει μερικώς την ύπαρξή μου. Ούτως ή άλλως τα ψυχιατρεία ήταν πάντα σκοτεινά από τεχνικό και κυρίως από φυσικό φως. Κάγκελα παντού. Εδώ ένα μεγάλο μπράβο στην κύρια Φαφαλιού που με θέρμη μάζεψε τέτοια γραπτά και τα εξέδωσε γιατί η ποίηση είναι η ύστατη στιγμή επικοινωνίας και επίσης μπράβο σε φωτισμένους ψυχιάτρους που δεν έκαναν μόνο την δουλειά τους αλλά έσκυψαν πάνω στα γραπτά των ψυχασθενών και να φρόντισαν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο γιατρός του Α. Αρτώ, δρ. Φερντιέρ που χάρη σε αυτόν διασώθηκαν αριστουργήματα. Τέτοιους γιατρούς και όχι μόνο γιατρούς, ευαίσθητους ανθρώπους έχουμε και στην Ελλάδα.

«Το αεροπλάνα μπαίνουν στα σύννεφα να δροσιστούν» είπε ένας με καμένα από τα τσιγάρα ρούχα χωρίς δόντια, μια ζωή ιδρυματοποιήμενος που είχε –τότε το ‘99- να βγει έστω και στο προαύλιο 25 χρόνια.

Άνθρωποι που ελπίζουν. Που κάποτε έσπασαν. «Ψύχωση είναι να σπάσει το τόξο ενώ νεύρωση είναι να φτάσει στα όρια του», μας είχε διδάξει ο κύριος Φίλιας στην κοινωνιολογία. Σύμφωνοι… Άλλα ποιος καθορίζει τόσο το αντικειμενικό σπάσιμο όσο και το υποκειμενικό; Οι γιατροί; Και πού ξέρουν αυτοί τα όρια του καθενός; Ο μεγαλύτερος ψυχίατρος είναι ο ποιητής και ο φιλόσοφος. Μόνο ο ποιητής με ποίηση μπορεί να εκφράσει τα όρια, τα ανείπωτα γενικά.

Λοιπόν, η ανθολογία της κύριας Φαφαλιού τέτοιους ποιητές περιλαμβάνει. Όχι οι ποιητές μας, δεν διαγωνίζονται με αυτά τα έργα, για το ποιος θα πάρει το κρατικό βραβείο. Γράφουν για να φύγουν τα κάγκελα. Να πέσουν οι τοίχοι. Για να αποφορτιστούν με λόγια απλά καθημερινά, όπως τα λες σ’ ένα φίλο. Το βιβλίο γεμάτο με ποιήματα ψυχοπαθών χωρισμένα σε 7 ενότητες. Το άσυλο (ένα δάκρυ με αντίο παρόν), Ανακάτη πορεία στο άλσος της ζωής μου (η ψυχική νόσος), Ονειροπόλοι σε αναγκαστική προσγείωση (ελευθερία), Ο ήχος της πόρτας που κλείνει (το στίγμα), Στους ατελείωτους χειμώνες της καρδιάς (μοναξιά), Ένα παράθυρο στην άνοιξη (αγάπη), Μια αρμαθιά ελπίδες (αντί επιλόγου). 50 ποιητές. Άλλοι με τα ονόματά τους, άλλοι με τα αρχικά τους, κάποιοι ανώνυμα και κάνα δυο με ψευδώνυμα. Όλοι με ένα θαρραλέο στριπτίζ, ή ποιητικά όπως το είπε ο Μπωντλαίρ, η καρδιά ξεγυμνωμένη.

Μια ακόμα ανθολογία δίπλα σε αυτή του Καστανιώτη για τους Γάλλους ποιητές, τους ποιητές του μεσοπολέμου, δίπλα στην 3τομη ποιητική ανθολογία του Ρένου Αποστολίδη από τα νέα ελληνικά, στην χαμηλή φωνή του Μανόλη Αναγνωστάκη (τελευταία έκδοση από την Νεφέλη) δίπλα στην ανθολογία των εκδόσεων κούρος του Λεωνίδα Χρηστάκη Ειπωμένα κείμενα ελλήνων σχιζοφρενών.

Συναντήθηκα με την ανθολόγο κυρία Φαφαλιού ένα μεσημεράκι Τρίτης στα Εξάρχεια. Μια εκ βαθέων κουβέντα σε άκρως φιλικό κλίμα για τα de profundis των τρελών. Με κέρασε καφέ. Μιλήσαμε για το βιβλίο, για την ποίηση των αποκλεισμένων, για ποιητές της ζωής και του θανάτου. Όχι η κύρια Φαφαλιού δεν διεκδικεί λεφτά από αυτήν την ανθολογία. Τα κέρδη τα χαρίζει εκεί που ανήκουν. Στους ψυχικά πάσχοντες και στις δομές ψυχικής υγείας. Για μια αξιοπρεπή ζωή. Η συζήτηση περιφέρετε γύρω από ένα στίχο του Μάνου Ελευθερίου γραμμένη για τον ψυχίατρο Γιώργο Χειμωνά: «Όλα τα λόγια των τρελών είναι δικά μας λόγια. Όλοι ανεξαιρέτως οι άνθρωποι έχουν και άρρωστα και υγιείς κομμάτια μέσα τους…» Και με μια ρήση του Φ. Νίτσε: «Ακούστε με, είμαι αυτός που είμαι. Μη με συγχέετε με ό,τι δεν είμαι».

Της ζητώ να μου μιλήσει για τον εαυτό της. Για το τι την ώθησε να κάνει μια τέτοια ποιητική ανθολόγια. Για το τι λειτούργησε ως αρωγός. Μου λέει ότι είναι αθηναία, σπούδασε κοινωνικές επιστήμες, μετά έκανε ένα διδακτορικό στην κοινωνική ψυχολογία και μπλέχτηκε με το Δρομοκαΐτειο. Κατόπιν προτροπής έγινε το βιβλίο «Ιερά Όδος 343 – Μαρτυρίες από το Δρομοκαΐτειο, Κέδρος ‘95». Προβληματίστηκε πολύ για αυτό το βιβλίο. Άλλο η θεωρία και άλλο η πράξη. Το ατού το δικό της ήταν τα βιβλία του είχε συνθέσει με τον Κ. Χατζηπάτερα για τον Πόλεμο και την Κατοχή. Έτσι είχε το προνόμιο της εμπειρίας του κοινωνικού παρατηρητή (ορισμός του ψυχίατρου Λυκέτζου). Με αυτό τα βιβλία το ρούχο και την ιερά οδό, ήθελε να είναι ένας μεσολαβητής. Δεν έμπαινε στα προσωπικά και στα υποκειμενικά. Αυτό που έβλεπε αυτό που τις λέγανε αυτό κατέγραφε. Σαν φωτογράφος. Οι ψυχικά πάσχοντες είχαν δώσει την άδεια, θέλανε να σπάσουν την σιωπή, να ακουστούν, παρόλο που είχε ενδοιασμούς για το αν μπαίνει στα απόρρητα του κάθε ανθρώπου. Τα λέγομένα τους, ποιήματα και άλλα, είναι αλήθειες που σ’ αφοπλίζουν: Τρέλα είναι: Να ξυπνάς τη νύχτα με το μυαλό σου να σφυροκοπείται από φωνές που σε απειλούν. Να ζητάς βοήθεια και να βρίσκεσαι καθηλωμένος με λουριά. Τιμωρημένος. Καταδίκη χωρίς αδίκημα. Χωρίς δικαστές. Χωρίς συνήγορο υπεράσπισης! Γράφει ο 1+1=1 στο βιβλίο. Από την άλλη μεριά ο αντίλογος είναι ότι σου δίνει μια άλλη ελευθερία. Ο Μπαζάλια έλεγε ότι το παράλογο στον ψυχιατρικό χώρο είναι σαν να έχεις ένα μεγάλο κουτί και να προσπαθείς να το χωρέσεις σε ένα πιο μικρό κουτί. Η Αιμιλία, μια κοπέλα που ανθολογείτε, έλεγε ότι για να τρελαθεί κάνει πρέπει να είναι ή πολύ έξυπνος ή πολύ ευαίσθητος ή και τα δύο. Ο Νίτσε κάπου έλεγε ότι ο πόνος μας κάνει να φτάσουμε στο πυθμένα της ψυχής μας, συμπληρώνει η κυρία Φαφαλιού. Ένα άλλο παιδί, νεαρός, στο Δρομοκαΐτειο, ο Τάκης έλεγε ότι την μεγαλύτερη οδύνη την εκφράζει κανείς με την σιωπή. Και σίγουρα η τέχνη είναι ο πιο σύντομος δρόμος από άνθρωπο σε άνθρωπο. Ο Ρεμπώ στα 21 είχε ξεμπερδέψει με τα γραπτά… Μιλήσαμε, επίσης, για την ψυχική ευγένεια των ανθρώπων με ψυχική νόσο που παρόλο την πικρία δεν νιώθουν μίσος, για τους παρατημένους στα άσυλα, για την δύναμη της αγάπης, για φωτισμένους ψυχίατρους – κοινωνικούς ακτιβιστές έστω και αν έχουν μια πολύ μικρή χρηματική απολαβή. Η συζήτηση κλείνει ελπιδοφόρα λέγοντας ότι οι νέοι σε ηλικία ψυχασθενείς έχουν το θάρρος να το λένε, τα ταμπού σπάνε, δημιουργούνται κέντρα συμπαράστασης… Και ο νους μου γλυκαίνετε με βλέψεις ουσιαστικής αποασυλοποίησης (όχι όπως την εννοεί το κράτος). Και όπως έλεγε ο Βασίλης Ρώτας τέχνη είναι η Αλήθεια, και η Αλήθεια σε πρέπει να ιδρυματοποιείται.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s