Napol

Ο τόπος και ο χρόνος γραφής

Ολόκληρο το υλικό της ανέκδοτης σατιρικής συλλογής του Ν. Λαπαθιώτη, οι Μονόλογοι του καημένου του Αντωνάκη!, τα 26 (+ 2) ποιήματα και η –από μιαν άποψη σιαμαία– συνοδευτική επιστολή, γράφτηκαν στην Αθήνα, προφανώς στο ιδιόκτητο πατρικό σπίτι του λογοτέχνη, στην οδό Κουντουριώτη 23 και Οικονόμου γωνία, ή τέρμα Μεθώνης, στα Εξάρχεια.

Ο χρόνος γραφής των Μονολόγων φαινομενικά και μόνο είναι 4 χρόνια, από το 1933 έως και το 1936. Στην πραγματικότητα όμως είναι 3 ημερολογιακά έτη. Διαρκεί ρητά, σύμφωνα με το πρώτο αλλά και το τελευταίο χρονολογημένο ποίημα της συλλογής, από τις 15–6–1933 έως και τις 14–5–1936.

Δεδομένου του γεγονότος ότι τα δύο πρώτα ποιήματα της συλλογής είναι παντελώς αχρονολόγητα στο χειρόγραφο, μπορούμε να χρονολογήσουμε την αρχή σύνθεσης  των Μονολόγων νωρίτερα από τα μέσα Ιουνίου του 1933.

Δεν ωφελεί όμως να χρονολογήσουμε την έναρξη γραφής των Μονολόγων νωρίτερα από τις αρχές Ιουνίου ή, έστω, τον Μάιο του 1933. Υπάρχει ένας βάσιμος λόγος γι’ αυτό. Αν μη τι άλλο, τουλάχιστον τα δυο πρώτα χρόνια σύνθεσης διαβαίνουν με πολύ δημιουργικούς, γρήγορους, κελαρυστούς και γάργαρους ρυθμούς.

Εκτός από τα ποιήματα 1 και 2, αχρονολόγητα είναι επίσης τα 5 και 6. Εξαιρώντας λοιπόν τα 4 αχρονολόγητα έχουμε 22 (+ 2) χρονολογημένα ως εξής:

8 ποιήματα (3, 4, 7, 8, 9, 10, 11, 12) γράφτηκαν το 1933.

10 ποιήματα (13, 14, 15 / XIV, 16 / XVI, 17 / XVII [α + β], 18 / XVIII, 19 / XIX, 20 / XX, 21 / XXI, 22 / XXII) γράφτηκαν το 1934, όπως και η «μηνυτήρια» επιστολή.

2 ποιήματα (23 / XXIII [α + β], 24 / XXIV) γράφτηκαν το 1935.

2 ποιήματα (25 / XXV, 26 / XXVI) γράφτηκαν το 1936.

Δεδομένης, επίσης, σύμφωνα πάντα με το ανέκδοτο χειρόγραφο, της ημερολογιακής εγγραφής των 22 (+2) χρονολογημένων ποιημάτων, τα 1, 2, 5 και 6 αχρονολόγητα  μπορούν να χρονολογηθούν ως εξής:

Τα 1 και 2 γράφτηκαν πριν από τις 25–6–1933, που γράφτηκαν τα χρονολογημένα 3 και 4.

Τα 5 και 6 γράφτηκαν μετά τις 25–6–1933, που γράφτηκαν τα 3 και 4 ποιήματα και πριν από τις 15.IX.1933, που γράφτηκε το 7.

Επομένως το 1933, πρώτη χρονιά σύνθεσης των Μονολόγων, ο Λαπαθιώτης έγραψε 8+4 = 12 συνολικά σατιρικά ποιήματα, παρά τρίχα τα μισά της ανέκδοτης συλλογής του. Αυτό συνέβη μέσα σε διάστημα 5 μηνών, από τον Ιούνιο μέχρι και τον Οκτώβριο του 1933. Ο καημένος πράγματι Αντωνάκης είχε την τιμητική του…

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ανάλογο ζήλο έδειξε ο ποιητής και το επόμενο έτος, το 1934, γράφοντας –εκτός της απερίγραπτης «μηνυτήριας» συνοδευτικής επιστολής– 10 επιπλέον ποιήματα· πάλι μέσα σε διάστημα 5 μηνών, από τον Φεβρουάριο μέχρι και τον Ιούνιο του 1934.

Αξιοσημείωτο επίσης είναι ότι, 5 φορές στη διάρκεια των 3 ετών που συντίθενται οι Μονόλογοι του καημένου του Αντωνάκη!, ο Λαπαθιώτης γράφει από 2 συγχρόνως ποιήματα την ίδια ημέρα:

Τα 3 και 4, στις 15–6–1933,

τα 15  / XV και 16 / XVI, στις 30–3–1934,

τα 17α και17β / XVII στις 2–4–1934,

τα 23α και 23β / XXIII στις 16–3–1935,

τα 25 / XXV και 26 / XXVI, στις 14–5–1936.

Άλλα χαρακτηριστικά

Οι Μονόλογοι του καημένου του Αντωνάκη! αφιερώνονται σε συγκεκριμένο  πρόσωπο, συγκαιρινό του ποιητή, το οποίο ενέπνευσε και συνεπήρε κυριολεκτικά τον Λαπαθιώτη στη σύνθεσή τους. Η αφιέρωση προηγείται του τίτλου της ανέκδοτης σατιρικής συλλογής και έχει τεθεί εντός πλαισίου. Το κείμενό της είναι το εξής:

Σύντροφον

Αντώνην Π.

Φίλον ορισμένου μέλους της

Κομμουνιστικής Νεολαίας της

Ελλάδος.

Οδός Μαυροκορδάτου, 5.

Ενταύθα.

Εννοείται βέβαια πως το επώνυμο του συγκεκριμένου προσώπου έχει γραφτεί πλήρως· μάλιστα στη «μηνυτήρια» επιστολή που συνοδεύει τα ποιήματα, υπάρχει και το αρχικό γράμμα του πατρώνυμου. Προς το παρόν πάντως, για διάφορους λόγους, δεν υπάρχει ζήτημα αποκάλυψής του.

Ακριβώς πάνω από το κείμενο της αφιέρωσης και εντός του πλαισίου, ο ποιητής έχει ζωγραφίσει με έγχρωμα μελάνια το γνωστό διεθνώς σύμβολο του Κομμουνισμού, ένα μαύρο σφυροδρέπανο εντός κόκκινου κύκλου. Το σχέδιο αυτό δεν είναι ένα απλό και τυχαίο διακοσμητικό στοιχείο, αλλά βρίσκεται σε στενή συνάρτηση με το περιεχόμενο κάποιων ποιημάτων της συλλογής.

Εφόσον δεχτούμε πως η αφιέρωση ενός ποιήματος ή και μιας ολόκληρης συλλογής γίνεται, κατά κανόνα, προκειμένου ο δημιουργός ενός καλλιτεχνικού έργου να εκφράσει τα υψηλότερα, αγνότερα και βαθύτερα αισθήματα αγάπης και εκτίμησης, που τρέφει για κάποιο συγκεκριμένο λόγο προς ένα άλλο πρόσωπο – τότε η  αφιέρωση του Λαπαθιώτη προς τον Αντώνιο Π. είναι αρνητική.

Φυσικά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι πρόκειται για σατιρική ποίηση. Επομένως τα στοιχεία της ειρωνείας και του σαρκασμού πρωτοστατούν. Εκτός από το ειδικότερο περιεχόμενο των ποιημάτων της συλλογής, το ίδιο το κείμενο της αφιέρωσης είναι χαρακτηριστικό: «φίλον ορισμένου μέλους…»..

Ποιος ήταν άραγε ο Αντώνιος Α. Π., που ενέπνευσε και προς τον οποίο αφιέρωσε ο Λαπαθιώτης ολόψυχα τους Μονολόγους; Από το ανέκδοτο κείμενο προκύπτουν διάφορα πραγματολογικά στοιχεία για την εξακρίβωση της ταυτότητάς του. Όση υπερβολή κι αν υπάρχει, κάποια από αυτά ανταποκρίνονται ασφαλώς στην πραγματικότητα.

Ο Αντωνάκης, λοιπόν, ήταν μεγαλοαστός («αριστοκράτης» κατά δήλωσή του), κατοικούσε στο κέντρο της Αθήνας («οδός Μαυροκορδάτου 5»), αλλά η απώτερη καταγωγή του κρατούσε από τα Καλάβρυτα. Σπούδασε επί σειρά ετών στην Ευρώπη, χωρίς όμως να γνωρίζουμε τι.

Μετά την επάνοδό του στην πατρίδα είναι άγνωστο ή καλύτερα συγκεχυμένο το ακριβές βιοποριστικό επάγγελμα που ακολούθησε. Υπάρχουν ωστόσο κάποιες ενδείξεις που μας επιτρέπουν να υποθέσουμε ότι, μάλλον, σπούδασε νομικά και κατόπιν εντάχθηκε στο δικαστικό σώμα. Κατά πάσα πιθανότητα, τουλάχιστον την εποχή που γράφονται οι Μονόλογοι, ο Αντωνάκης κατείχε μία υψηλόβαθμη θέση, σύμφωνα πάντα με το χειρόγραφο, στις Αγορανομικές Υπηρεσίες της πρωτεύουσας.

Ως προς την εμφάνισή του, ο Αντωνάκης ήταν υπέρβαρος. Επανειλημμένως χαρακτηρίζεται από τον ποιητή ως «χοντρός», «παχύδερμος», «παχύσαρκος». Κυκλοφορούσε λοιπόν στην Αθήνα και στα περίχωρα, «από Φαλήρου, Παλαιού και Νέου, μέχρι Κοκκινιάς και Ποδαράδων», με υπεροπτικό, αλαζονικό ύφος, με μεγάλο τουπέ, αέρα και στυλ ή, όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Λαπαθιώτης: «φουσκωμένος, κορδωμένος και παχύς», κρατώντας πάντοτε ένα μπαστούνι «εκ κερασέας».

Γνωρίζουμε επίσης τα πολιτικά φρονήματα του Αντωνάκη. Σε μιαν εποχή έντονης πολιτικής αστάθειας και κομματικής διαμάχης, ήταν ένθερμος οπαδός του βασιλιά – «λαϊκός» και όχι «βενιζελικός». Τέλος είναι βέβαιο πως, όσον αφορά την προσωπικότητα και τον χαρακτήρα του, έτσι όπως περιγράφεται από τον ποιητή, τα γνωρίσματα και τα καμώματά του θα προκαλέσουν άφθονα κύματα γέλιου, οίκτου αλλά και απέχθειας στον αναγνώστη.

Δεν ξέρω αν κάποιοι άλλοι, που γνωρίζουν αυτή την ανέκδοτη σατιρική συλλογή του Λαπαθιώτη, έχουν επιχειρήσει σχετική έρευνα περί του συγκεκριμένου προσώπου. Για μένα πάντως είναι ένα ζήτημα ανοιχτό.

Εκτός από την αφιέρωση, άξιο παρατήρησης είναι και ένα άλλο χαρακτηριστικό της ανέκδοτης σατιρικής συλλογής. Δεν είναι μόνο το έγχρωμο σφυροδρέπανο και το πλαίσιο όπου έχει τεθεί η αφιέρωση, υπάρχουν και κάποια άλλα στοιχεία –λίγα αλλά υπαρκτά– τα οποία κάλλιστα μπορούν να χαρακτηριστούν ως εικαστικό μέρος και κοσμητικό συμπλήρωμα των κειμένων. Εννοείται βέβαια πως αυτός ο διάκοσμος του χειρογράφου είναι ηθελημένος, σκόπιμα σχεδιασμένος από τον ποιητή.

Καταρχάς υπάρχουν και άλλα πλαίσια. Κι αν σε κάποια ποιήματα σχηματίζονται με αφαιρετικό τρόπο, ελλειπτικά, περισσότερο από ανάγκη και όχι προκειμένου να δηλώσουν κάτι, στο 8 το πλαίσιο είναι καθαρό και μάλιστα διπλό. Εντός αυτών των δύο πλαισίων αναγράφονται τα στοιχεία του αποστολέα ενός σατιρικού στιχουργήματος και του απρόσμενου παραλήπτη του. Σχεδόν καθαρό είναι και το πλαίσιο που υπάρχει στο ποίημα 7, όπου αναγράφονται τα στοιχεία μιας υποτιθέμενης εβδομαδιαίας σατιρικής εφημερίδας με έδρα την Αθήνα.

Ένα άλλο, ασυνήθιστο, κοσμητικό στοιχείο της συλλογής είναι ο πίνακας που συνοδεύει το ποίημα 19 / XIX με τον τίτλο Αγγελία. Το περιεχόμενό του αναφέρεται σ’ έναν παλιότερο τρόπο έκδοσης βιβλίων. Στην προεγγραφή συνδρομητών στον πίνακα σχετικής έντυπης αγγελίας μέλλοντος να εκδοθεί βιβλίου. Οι εγγεγραμμένοι συνδρομητές προκατέβαλαν ένα μέρος των εξόδων της έκδοσης που αναγγελλόταν. Έτσι ο συγγραφέας εξασφάλιζε, αφενός τα έξοδα και αφετέρου κάποιους σίγουρους αναγνώστες του βιβλίου που επρόκειτο να εκδώσει.

Αυτή την παλιότερη πρακτική μέθοδο φαίνεται να προκρίνει ο Λαπαθιώτης, προκειμένου να τυπωθούν οι Μονόλογοι ή Τα τραγούδια της Αντώνας, φτιάχνοντας έναν πίνακα σχετικό προς τούτο, με δύο στήλες, ζητώντας το ονοματεπώνυμο και τη διεύθυνση των μελλοντικών αναγνωστών του.

Είναι απίθανο αλλά αξίζει η ακόλουθη επισήμανση. Δεδομένων α) του περιεχομένου του συγκεκριμένου ποιήματος, όπου ο ποιητής αναφέρει πως τα ποιήματά του θα εικονογραφούνται κιόλας, αλλά και β) της επιδεξιότητας του Λαπαθιώτη στο σκιτσάρισμα, ας αφήσουμε τη φαντασία μας να οργιάσει σχετικά με τις εικόνες που θα μπορούσαν να συνοδεύουν αυτά τα σατιρικά ποιήματα…

Τέλος, ας γίνει λόγος για την εικόνα, την όψη του ανέκδοτου χειρογράφου που αντικρίζει ο αναγνώστης του. Οι επιμέρους σελίδες των Μονολόγων του καημένου του Αντωνάκη!, τόσο τα ποιήματα –κυρίως αυτά– όσο και η συνοδευτική «μηνυτήρια» επιστολή, έχουν εμπλουτιστεί και σημανθεί με διορθώσεις, μουτζούρες, διαγραφές, κάμποσες αντικαταστάσεις στίχων, λέξεων, με παραλλαγές φράσεων και ελαφρώς διαφορετικές προτάσεις κι εκδοχές γραφής από τον ποιητή.

Τα στοιχεία αυτά προσφέρουν περιορισμένες εναλλακτικές δυνατότητες ανάγνωσης και απόλαυσης, χωρίς όμως ουσιώδη διαφορά, μερικών στίχων κάποιων ποιημάτων, όπως π.χ. των 10, 12, 18 / XVIII και 26 / XXVI. Πρόκειται για όλα εκείνα τα αναπόφευκτα σημάδια –«σβησίματα και ανωμαλίες» τα χαρακτηρίζει ο Λαπαθιώτης σε μιαν επιστολή του– που μπορούν να περάσουν στο χειρόγραφο, ανά πάσα στιγμή ελέγχου κι επανεξέτασης ενός υπό έκδοση κειμένου. Η ύπαρξή τους ωστόσο δεν σημαίνει πως έχουμε μιαν ημιτελή ποιητική συλλογή – κάθε άλλο, μιας και τα περισσότερα ποιήματα είναι καθαρογραμμένα, αλλά και η τελική επιλογή του ποιητή είναι σαφής και ολοφάνερη.

(Συνεχίζεται…)

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s