14875087_10207966271018145_597393531_n

Αρχική προσθήκη

Σήμερα, 31 Οκτωβρίου 2016, συμπληρώθηκαν 128 χρόνια από τη γέννηση του λογοτέχνη Ναπολέοντα Λαπαθιώτη. Δυστυχώς διάφορες άλλες υποχρεώσεις δεν μου επέτρεψαν να ολοκληρώσω κάποιο από τα νεότερα αδημοσίευτα κείμενά μου για τον ποιητή. Αυτό όμως δεν ήταν λόγος να απέχω από την επέτειο· ιδίως τώρα, που για τον λογοτέχνη γράφει ο καθένας χρησιμοποιώντας, κατά κανόνα, έτοιμη και πολύχρονη δουλειά άλλων δημοσιευμένη έντυπα ή ηλεκτρονικά…

Σκέφτηκα λοιπόν ότι θα ήταν καλό να επαναφέρω στη δημοσιότητα ένα παλιότερο, σχεδόν εφ’ όλης της (μέχρι τότε) γνωστής ύλης, κείμενό μου για τον λογοτέχνη. Αν θυμάμαι καλά, δημοσιεύτηκε πρώτη φορά σε δύο μέρη σ’ ένα ηλεκτρονικό περιοδικό, την Άνοιξη και το Φθινόπωρο του 2011. Όποιος το ψάξει σήμερα δεν θα το βρει. Δεν είναι το μοναδικό κείμενό μου που έχει δημοσιευτεί ηλεκτρονικά και αποσύρθηκε στην πορεία… Λειτουργούσα πάντα με την αρχή της, εκατέρωθεν, καλής πίστης. Θεωρώ πως μέσα στα πλαίσια μιας αγαστής συνεργασίας, η αφαίρεση ενός κειμένου προϋποθέτει τη σύμφωνη –όχι μονομερή– γνώμη εκδότη και συγγραφέα. Αλλά φευ, τι ψάχνω τώρα…

Επαναφέρω λοιπόν τούτο το κείμενο αυτούσιο (εννοώ χωρίς κάποιες αλλαγές ή προσθήκες νέων στοιχείων που προέκυψαν στα 5 χρόνια που μεσολάβησαν από την πρώτη δημοσίευσή του – στο τέλος του παραθέτω άλλη μια προσθήκη με κάποιες διορθώσεις και μερικά νεότερα στοιχεία που εντόπισα), για τον απλούστατο λόγο ότι είναι ένας πάρα πολύ καλός μπούσουλας για κάθε ενδιαφερόμενο, ειδικευμένο ή μη, κάτι σαν πανοραμική άποψη της παρουσίας του λογοτέχνη στα καθ’ ημάς. Οι αριθμοί εντός παρενθέσεως σε κάποια σημεία του κειμένου παραπέμπουν στις σημειώσεις που βρίσκονται στο τέλος του.

 

28–30 Οκτωβρίου 2016

* * *

 

Ναπολέων Λαπαθιώτης (31-10-1888 / 8-1-1944) : Η διαρκής παρουσία ενός λογοτέχνη, λίγο πριν συμπληρωθούν τα 70 χρόνια από τον θάνατό του, α΄ Μέρος

 

Μόνο μπορεί να μείνουνε κατόπι μας οι στίχοι –

δέκα μονάχα στίχοι μας να μείνουνε, καθώς

τα περιστέρια που σκορπούν οι ναυαγοί στην τύχη,

κι όταν φέρουν το μήνυμα δεν είναι πια καιρός.

 

 Υστεροφημία,  Κ. Γ. Καρυωτάκης 

Κάτι τρέχει με τον Ναπολέοντα Λαπαθιώτη από τον θάνατό του και μετά. Φαίνεται πως ο αυτόχειρας, αγνοημένος μέχρι πριν από κάμποσα χρόνια, παρεξηγημένος πολύ και αδικαίωτος λογοτέχνης, έχει στοιχειώσει για τα καλά τον χρόνο που πέρασε. Εδώ κι 67 χρόνια, επανέρχεται συνεχώς και απρόβλεπτα στο καλλιτεχνικό προσκήνιο με ποικίλους και απρόσμενους τρόπους. Μάλιστα, τα τελευταία 10 με 15 χρόνια η «παρουσία» του είναι σχεδόν επίμονη και συστηματική, χάρη στη σύγκλιση των πεποιθήσεων διαφόρων τυχαίων κι ετερόκλητων ανθρώπων πάνω στο συγκεκριμένο πρόσωπο και το έργο του.

Εκτός από τις συχνές λογοτεχνικές αναφορές, τις σχετικές εκδόσεις βιβλίων με δικά του κείμενα ή άλλων γι’ αυτόν, τις κινηματογραφικές και εικαστικές συνδηλώσεις που έχουν γίνει μέχρι τώρα στη μνήμη του, δόθηκαν και κάμποσες θεατρικές παραστάσεις με θέμα τη ζωή και το έργο του, ενώ υπάρχουν άφθονες μελοποιήσεις ποιημάτων του και πολλά περισσότερα τραγούδια.

Επιπλέον, φαίνεται πως ο λογοτέχνης έχει στοιχειώσει για τα καλά και τον χώρο. Αδιάψευστη μαρτυρία είναι το σπίτι του (έστω κι αν δεν γεννήθηκε εκεί, πέρασε όμως τα περισσότερα χρόνια της ζωής του), στη συμβολή των οδών Κουντουριώτη και Οικονόμου στα Εξάρχεια. Στο παρελθόν το εγκαταλειμμένο οίκημα υπήρξε θύμα σεισμών, εμπρησμών και καταλήψεων, χώρος χρήσης και διακίνησης ναρκωτικών, καταφύγιο ερώτων και φευγαλέων σεξουαλικών επαφών, στέγη μεταναστών – αλλά και σκηνή για θέατρο και μουσική.

Υπό την προϋπόθεση τής μεταφυσικής διάστασης των πραγμάτων, ο λογοτέχνης πρέπει να «αισθάνεται» ευτυχισμένος. Σύμφωνα πάντως με τις τελευταίες, όχι όμως και πρόσφατες, ειδήσεις η χρήση του οικήματος προορίζεται πάλι για ιδιωτική κατοικία (1). Λες και το ρημαγμένο στην όψη, ρυτιδωμένο για τα καλά παλιό αρχοντικό που παρά τα –χρόνια και αλλεπάλληλα– πλήγματά του ορθώνεται αγέρωχο στο σημείο αυτό από το 1880 και μετά, είναι στοιχειωμένο σαν το γεφύρι της Άρτας…

Από το 1984 (40 χρόνια μετά την αυτοκτονία του Ν. Λαπαθιώτη), όταν ο «γείτονάς» του πεζογράφος Γιώργος Ιωάννου αναφέρθηκε επίμονα σ’ αυτό το σπίτι μέχρι σήμερα, όλο φτιάχνεται και… όλο στην ίδια κατάσταση παραμένει. Κι ας χύθηκε το αίμα του ποιητή από μια σφαίρα που φύτεψε στην καρδιά του. Έφυγαν τουλάχιστον οι σκαλωσιές και οι λινάτσες από την πρόσοψη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αποκαταστάθηκε κιόλας. Σκέψου τι κατάσταση θα επικρατεί στο εσωτερικό του, στο οποίο δεν μπορεί πια να μπει κανείς εύκολα, εκτός αν κάνει ένα ριψοκίνδυνο σάλτο πάνω από την ψηλή περίφραξή του, διακινδυνεύοντας την όποιαν ακεραιότητα τού έχει απομείνει σήμερα, στην Ελλάδα, στη μετά Μνημονίου  (ων;) εποχή…

Σήμερα λοιπόν, που η συντριπτική πλειοψηφία τούτης της χώρας, θέλοντας και μη, αναγκάζεται να περιοριστεί στον απλό άρτο και τα πάμφθηνα θεάματα – σήμερα που, πολύ περισσότερο σε σύγκριση με το παρελθόν, εξακολουθούν να «διαπρέπουν» υπερέχοντας οι κουτσομπολίστικες τηλεοπτικές εκπομπές και ο αντίστοιχος τύπος της αδιακρισίας και της ακριτομυθίας – με λίγα λόγια: ο «πολιτισμός» της κλειδαρότρυπας, δεν πρόκειται να αναφερθώ στον βίο και στην πολιτεία του Ν. Λαπαθιώτη τα οποία, όντως, υπήρξαν ακραία μέσα στα πλαίσια του χρόνου και του τόπου όπου έζησε, στη βαλκανική προπολεμική και μικροαστική Αθήνα.

Φυσικά και δεν έφταιγε η ποιητική του ιδιότητα (αυτό ήταν τότε προσόν και όχι ψεγάδι) αλλά: η ομοφυλοφιλία, η χρήση ναρκωτικών, ο ασπασμός της νεοσύστατης τότε κομμουνιστικής ιδεολογίας και, βέβαια, ο αθεϊσμός του – μιας και ο Ν. Λαπαθιώτης δεν τήρησε τον κανόνα της «ανώδυνης» διαβίωσης: την υποκρισία. Όμως θα παραπέμψω τον αναγνώστη –πέρα από τη σχετική βιβλιογραφία που αναφέρεται στη συνέχεια– στην πληρέστερη, μέχρι σήμερα, και πιο αξιόπιστη ιστοσελίδα που δημιούργησε για τον λογοτέχνη ο Νίκος Σαραντάκος: http://www.sarantakos.com/liter/lapathiotis.html, όπως  και στο προσωπικό του ιστολόγιο: http://sarantakos.wordpress.com, όπου κατά διαστήματα επανέρχεται στον λογοτέχνη με κείμενά του ανατρέποντας πλανερές απόψεις που επικράτησαν σε βάρος του. Ας προχωρήσουμε τώρα λοιπόν παρακάτω, σε πιο ουσιαστικά και σημαντικά ζητήματα.

Βιβλία, περιοδικά και άλλα κείμενα

Όσο ζούσε ο Ν. Λαπαθιώτης, πέρα από τις συχνές δημοσιεύσεις του στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο (όχι μόνο ποιημάτων, αλλά και πεζοτράγουδων, διηγημάτων, στοχασμών, κριτικών και αισθητικών άρθρων, μελετών, μεταφράσεων κ.ά.), εξέδωσε δύο μόνο βιβλία στο μακρύ διάστημα μισού σχεδόν αιώνα (1897–1944) – εφόσον υπολογίσουμε και τις παιδικές κι εφηβικές του δημοσιεύσεις σε διάφορα έντυπα. Ή, έστω, 40 χρόνων (1905–1944) από την επίσημη εμφάνισή του στη λογοτεχνία μας, όπως την επισημαίνει ο ίδιος στην –έστω και μερική– αυτοβιογραφία του.

Το πρώτο είναι πρώιμο πολύ και τυπώθηκε το 1901, σε ηλικία 13 μόλις ετών όντας μαθητής, μετά από προτροπή του πατέρα του. Είναι το έμμετρο θεατρικό δράμα του: «Νέρων ο τύραννος». Το δεύτερο είναι πολύ όψιμο, εκδόθηκε το 1939 σε ηλικία 51 ετών: «Τα ποιήματα: Πρώτη Επιλογή», συλλογή που περιλαμβάνει 50 μόνο τίτλους – πολύ λίγους σε σχέση με όσα έγραψε. Υπάρχουν μαρτυρίες για τη σχεδιαζόμενη έκδοση άλλων δύο ποιητικών βιβλίων του, των οποίων η έκδοση ματαιώθηκε από τον ίδιο για λόγους που θα αναφερθούν παρακάτω.

Επίσης, έδωσε δύο συνεντεύξεις. Η πρώτη στον Κ. Μπαστιά, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Εβδομάς» στις 4-4-1931. Άλλη μία παραχώρησε στον Γ. Περαστικό, 7 χρόνια αργότερα, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Νεοελληνικά Γράμματα» στις 9-4-1938 (2). Τα δύο βιβλία του (απ’ τα οποία, για λόγους ευνόητους, θα κρατήσουμε μόνο το δεύτερο), και οι δύο συνεντεύξεις του (καθαρά για λόγους επεξηγηματικούς και μόνον), είναι η –προσωρινή– πρώτη ύλη συγκεντρωμένη, δυνάμει της οποίας θα κρινόταν ο λογοτέχνης από τους σύγχρονούς του αλλά και τους κατοπινούς.

 

Στην πορεία βέβαια, προστέθηκε κάμποσο δευτερογενές υλικό, από το 1944 και δώθε. Δηλαδή κείμενα άλλων για τον άνθρωπο και το έργο του, δημοσιευμένα σε περιοδικά, εφημερίδες, εγκυκλοπαίδειες, βιβλία κλπ. Είτε μεμονωμένα, γύρω στα 60 και, είτε ενταγμένα στα πλαίσια κάποιου αφιερώματος περιοδικών, γύρω στα 40 και. Το καλό είναι ότι συγχρόνως το σχετικά περιορισμένο πρωτογενές υλικό, άρχισε να εμπλουτίζεται σιγά σιγά με νέα κείμενα του λογοτέχνη, ποιητικά και πεζά. Εκτός των 100 και πλέον εντύπων κειμένων, πρέπει να προσθέσουμε και κάμποσα που έχουν αναρτηθεί στο διαδίκτυο. Άλλα από αυτά παρέχουν ασφαλείς και άλλα επισφαλείς πληροφορίες.

Εδώ που τα λέμε, αν και ο Ν. Λαπαθιώτης δεν έχει αξιωθεί ακόμα μιαν υπεύθυνη και εκτεταμένη έκδοση του πολυσχιδούς έργου του, έχει θρέψει γερά τη φιλολογία (και προπάντων παραφιλολογία) μας προσφέροντας γόνιμο έδαφος στους κατά καιρούς ενδιαφερόμενους, καλοπροαίρετους ή μη. 100 και βάλε έντυπα κείμενα και καμιά 30αριά, ίσως και παραπάνω, αναρτημένα στο διαδίκτυο δεν είναι λίγα, αν λάβουμε υπόψη ότι δεν πρόκειται για μείζονα αλλά ελάσσονα ποιητή και συγγραφέα.

Στη διάρκεια των 50 χρόνων που πέρασαν από τον θάνατό του (1944–1994), έγιναν οκτώ αφιερώματα επτά περιοδικών στη μνήμη του, τα δύο διπλά. Στην πορεία (1995–2011) προστέθηκαν άλλα τέσσερα, μεταξύ αυτών κι ένα εκτός επικράτειας – όχι όμως και γλώσσας. Αναγκαία επισήμανση: τα υπ’ αρ. 3, 8, 10, 11 και 12 του επόμενου καταλόγου, είναι μεμονωμένα φιλοξενώντας από ένα κείμενο για τον ποιητή, σε αντίθεση με την ευρύτητα, την ποικιλία και τη σύνθεση των υπόλοιπων αφιερωμάτων. Αγνοώ το υπ’ αρ. 2, όμως υποψιάζομαι ότι εντάσσεται και αυτό στην κατηγορία των μεμονωμένων, μιας και το προκάλεσε ο Άρης Δικταίος, που είχε αναλάβει τη μεταθανάτια έκδοση των ποιημάτων του αυτόχειρα λογοτέχνη.

 

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ  ΠΕΡΙΟΔΙΚΩΝ ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΩΝ (1944 – 2011)

 

  1. Νέα Εστία, αρ. 398–99, τόμος 35, Αθήνα, Ιανουάριος 1944.
  2. Ο Αιώνας μας, τ. 1/45, Αθήνα, Ιανουάριος 1951.
  3. Διαγώνιος, έτος Β΄, τεύχος 1, Θεσσαλονίκη, Πρωτοχρονιά 1959.
  4. Νέα Εστία, αρ. 881, τόμος 75, Αθήνα, Μάρτιος 1964.
  5. Νέα Σύνορα, αρ. 6 και 7, Αθήνα, Απρίλιος–Σεπτέμβριος 1970.
  6. Η λέξη, αρ. 33, Αθήνα, Μάρτης–Απρίλης 1984.
  7. Διαβάζω, αρ. 95, Αθήνα, 30-5-1984.
  8. Πόρφυρας, αρ. 69, Κέρκυρα, Απρίλης–Ιούνιος 1994.
  9. Οδός Πανός, αρ. 79–80, Αθήνα, Μάιος–Αύγουστος 1995
  10. Μανδραγόρας, αρ. 39, Αθήνα, Φθινόπωρο 2008.
  11. Μικροφιλολογικά, αρ. 25, Λευκωσία–Κύπρος, Άνοιξη 2009.
  12. Νέα Εστία, αρ. 1841, Αθήνα, Φεβρουάριος 2011.

Αποτίμηση αφιερωμάτων

Η εκτίμηση της συμβολής των αφιερωμάτων αυτών θα περιοριστεί στα πιο πλούσια και σύνθετα, επίσης για λόγους ευνόητους, στα υπ’ αρ. 1, 4, 5, 6, 7, και 9. Αυτό βέβαια, χωρίς να σημαίνει υποτίμηση της αξίας των υπόλοιπων. Τα υπ’ αρ. 2, 3, 8, 10, 11 και 12 μεμονωμένα αφιερώματα, καθένα στον καιρό του, φωτίζουν ιδιαίτερες πτυχές του ποιητικού ταλέντου του Ν. Λαπαθιώτη. Τα υπ’ αρ. 8 και 12, λόγου χάριν, αναφέρονται στις 11 μιμήσεις ύφους –κατά κανόνα παρωδίες– άλλων ποιητών, μεταξύ αυτών και του ίδιου. Ή το 11 που επικεντρώνεται στα σατιρικά του στιχουργήματα. Και τα τρία όμως, προϋποθέτουν το σύνθετο αφιέρωμα 5 του προαναφερόμενου καταλόγου. Όλα τους πάντως, προσέφεραν νέα και πολύτιμα στοιχεία αναζωπυρώνοντας το ενδιαφέρον για τον άνθρωπο και το έργο του (3).

Το αφιέρωμα του περιοδικού «Νέα Εστία» (1) είναι πολύ σημαντικό, μιας και περιλαμβάνει 4 σπουδαία κείμενα ανθρώπων που γνώριζαν τον συγγραφέα, φίλων του λογοτεχνών. Την Πρωτοχρονιά 1959, ο Ντίνος Χριστιανόπουλος κάνει ένα μικρό αφιέρωμα στο περιοδικό του «Διαγώνιος» (3), δυνάμει του οποίου περνάμε στο μεγάλο αφιέρωμα του περιοδικού «Νέα Εστία» (4) το 1964, 20 χρόνια μετά την αυτοκτονία του λογοτέχνη, όπου καταγράφονται νέες μαρτυρίες και εργοβιογραφικές πληροφορίες. Τότε, τέλος του έτους, κυκλοφόρησαν και τα περισσότερα ποιήματα του Ν. Λαπαθιώτη, από τις ιστορικές εκδόσεις «Φέξη», με την επιμέλεια του Άρη Δικταίου. Η έκδοση αυτή δυστυχώς δεν ευτύχησε για λόγους που θα αναφερθούν στην πορεία.

Το διπλό, επίσης, αφιέρωμα του περιοδικού «Νέα Σύνορα» (5) προξενεί εντύπωση μιας κι έγινε το 1970, στη διάρκεια της τελευταίας δικτατορίας. Ωστόσο, αν λάβουμε υπόψη την αμορφωσιά των συνταγματαρχών και των παρακοιμώμενων (ενδεχομένως και την καταπιεσμένη, ίσως και απωθημένη ομοερωτική σεξουαλικότητά τους), κάθε άλλο παρά αδύνατο μπορεί να θεωρηθεί. Εκτός από ένα όψιμο ποίημα του Ν. Λαπαθιώτη, γραμμένο το 1939 σε ελεύθερο στίχο και τις 11 μιμήσεις ύφους–παρωδίες άλλων ποιητών, ξεδίπλωσε άλλες πτυχές του δημιουργικού του ταλέντου: 1) Μερικά σατιρικά του στιχουργήματα, σεξουαλικού και πολιτικού περιεχομένου, καθώς και 2) Κάποια σκίτσα του με διάφορα θέματα.

 

Έκπληξη και αμηχανία προκαλεί το αφιέρωμα του περιοδικού «Η λέξη» (6), χάρη στην οξύμωρη γειτονία δύο κειμένων αντίθετων διαμετρικά σε όλα: στις προθέσεις, στους σκοπούς, στο ύφος, στο πνεύμα και στο ήθος. Το πρώτο είναι του κριτικού Αλέξανδρου Αργυρίου, «Ένας Λαπαθιώτης κοιταγμένος μεροληπτικά, στο όνομα μιας νέας τεχνοτροπίας». Το δεύτερο του πεζογράφου Γιώργου Ιωάννου, «Ο γείτονάς μου ο Λαπαθιώτης» (4).

Το γεγονός αυτό πυροδότησε μια πρόσκαιρη, εξαιρετική όμως φιλολογική θύελλα με αίσια, στην πορεία, αποτελέσματα για τον αυτόχειρα λογοτέχνη. Το πρώτο, εν μέρει άκριτο και ελαφρύ, κείμενο προκάλεσε τη γραπτή απάντηση ενός τρίτου, του Τάσου Κόρφη, ποιητή, εκδότη και ερευνητή της χαμένης γενιάς των ποιητών του Μεσοπολέμου, ο οποίος δημοσίευσε το ακριβοδίκαιο κείμενό του «Προς κατεδάφισιν κι ο Λαπαθιώτης; Μια συναισθηματική υπεράσπιση» (5).

Το αφιέρωμα του περιοδικού «Διαβάζω» (7) διερεύνησε νέα θέματα και εμπλούτισε γενναία και σημαντικά τις σκέψεις, τους προβληματισμούς, τις διαπιστώσεις και τα συμπεράσματα. Και τα δύο αφιερώματα που έγιναν το 1984, στα 40 χρόνια από τον θάνατό του Ν. Λαπαθιώτη (6–7), συνέβαλαν αποφασιστικά στην πρόοδο της έρευνας και της μελέτης, μιας και είχαν ποικίλα και πολλαπλά αποτελέσματα σε διάφορους καλλιτεχνικούς τομείς.

Πολλαπλές συνέπειες

  1. Ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης στάθηκε ο Ν. Λαπαθιώτης για τον σκηνοθέτη και συγγραφέα Τάκη Σπετσιώτη. Ασχολήθηκε πρώτη φορά με τον λογοτέχνη το 1982, σ’ ένα ντοκιμαντέρ – επεισόδιο στη σειρά της κρατικής τηλεόρασης «Οι ποιητές μας». Το 1984 άρχισε να γυρίζει τη μεγάλου μήκους ταινία του «Μετέωρο και σκιά», βασισμένη στη ζωή και το έργο του ποιητή, που βραβεύτηκε με 4 κρατικά βραβεία το 1985. Ακόμη και η πρώτη μικρού μήκους ταινία του το 1981, «Στην αναπαυτική μεριά», αναφέρεται έμμεσα στον λογοτέχνη (6).

 

  1. Το 1984 δημοσιεύτηκε δεύτερη φορά η νουβέλα του Γιώργου Τσουκαλά «Κουρασμένος απ’ τον έρωτα», εκδόσεις «Εκλεκτή Βιβλιοθήκη», όπου ο Ν. Λαπαθιώτης πρωταγωνιστεί. Είχε δημοσιευτεί πρώτη φορά ενόσω ζούσε ο λογοτέχνης, το 1927.

 

  1. Το 1984, επίσης, δημοσιεύτηκε δεύτερη φορά το δοκίμιο του Άρη Δικταίου «Ναπολέων Λαπαθιώτης: Η ζωή του – Το έργο του», εκδόσεις «Γνώση». Ουσιαστικά πρόκειται για την εισαγωγή και μέρος του σχολιασμού της μεταθανάτιας έκδοσης των ποιημάτων του αυτόχειρα το 1964, μ’ ένα πολύ ενδιαφέρον επίμετρο και μικρό ανθολόγιο ποιημάτων.

 

  1. Το 1985 δημοσιεύτηκε το βιβλίο του Τάσου Κόρφη «Ναπολέων Λαπαθιώτης: Συμβολή στη μελέτη της ζωής και του έργου του», εκδόσεις «Πρόσπερος». Η πιο σεμνή και συγχρόνως τολμηρή και ισορροπημένη παρουσίαση. Παρά το βάρος των λέξεων, υποδειγματική, κλασική. Φαίνεται πως ο συγγραφέας της δεν ξέχασε ποτέ ότι ο χρυσός κανόνας, η λύδια λίθος της όποιας ποίησης, είναι η αρμονική συναρμολόγηση τού εγκέφαλου και της καρδιάς, χωρίς κάτι να περισσεύει (7).

 

  1. Το 1986 δημοσιεύτηκε πρώτη φορά σε βιβλίο, η αυτοβιογραφία του Ν. Λαπαθιώτη με τίτλο «Η ζωή μου: Απόπειρα συνοπτικής αυτοβιογραφίας», εκδόσεις «Στιγμή», με εισαγωγή, σχολιασμό και φιλολογική επιμέλεια του Γιάννη Παπακώστα. Είχε δημοσιευτεί πρώτη φορά το 1940, σε 29 συνέχειες, στο εβδομαδιαίο λαϊκό περιοδικό «Μπουκέτο». Το υλικό αυτό εντάσσεται ασφαλώς στην κατηγορία του πρωταρχικού. Πρέπει να σημειωθεί ότι η αυτοβιογραφία του δεν είναι πλήρης, αλλά εκτείνεται μέχρι το 1917, όταν συμπλήρωνε τα 29 χρόνια του βίου του, μετά την επιστροφή του από το ταξίδι και τη διαμονή για κάμποσο καιρό στην Αίγυπτο.

 

  1. Το 1986 δημοσιεύτηκε η μυθιστορηματική βιογραφία του Γιάννη Καιροφύλλα «Ναπολέων Λαπαθιώτης: Ο λογοτέχνης με το πικρό χαμόγελο», εκδόσεις «Φιλιππότη», στο βιβλίο «Αυτοί οι ωραίοι τρελοί». Σε κάποια σημεία, ο μύθος δεν είναι καθόλου ανίσχυρος – ίσως λίγο τραβηγμένος.

 

  1. Το 1992 δημοσιεύτηκε, από τις εκδόσεις «Χάος & Κουλτούρα», η μονογραφία του Λεωνίδα Χρηστάκη «Ναπολέων Λαπαθιώτης: Ωραιοποίηση των πάντων κι ας βουρλίζεται η ιστορία». Ο υπότιτλος είναι φράση δανεική από την προγενέστερη εργασία του Α. Δικταίου, εντελώς άκριτα και ανεύθυνα.

 

  1. Τέλος, θα ήταν μεγάλη παράλειψη αν δεν αναφέραμε, έστω και συνοπτικά, τις μελοποιήσεις ποιημάτων του Ν, Λαπαθιώτη, τουλάχιστον όσες έγιναν μέχρι και το 1994, στα 50 χρόνια από τον θάνατό του. Μέχρι τώρα έχουν εντοπιστεί 2 προπολεμικές – και μάλιστα όσο ζούσε ο ποιητής (1934–36). Στα μέσα περίπου της δεκαετίας του 1960, αρχίζουν οι μεταπολεμικές μελοποιήσεις του. Ο πρώτος που μελοποιεί ποιήματα του Ν. Λαπαθιώτη είναι ο Γιάννης Σπανός. 4 μελοποιήσεις στη δεκαετία 1960. Ακολουθούν άλλοι συνθέτες και τραγουδιστές. 1 στη δεκαετία 1970, 2 στη δεκαετία του 1980, 2 στην αρχή της δεκαετίας του 1990 – και οι 2 το 1992. Επομένως, από το 1967 μέχρι και το 1994 έγιναν 9 μελοποιήσεις 7 ποιημάτων και 1 τραγουδιού του Ν. Λαπαθιώτη και προέκυψαν 9 τραγούδια, μιας και σε ένα ποίημά του υπάρχει διπλή μελοποίηση (8).

 

Λογοτεχνικές αναφορές

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και μια άλλη πτυχή, συναφής, με αφιερωματικό κατά κανόνα χαρακτήρα. Εκτός από τη λογοτεχνική κριτική, την τέχνη του νέου ελληνικού κινηματογράφου και τη μουσική, η ζωή και το έργο του Ν. Λαπαθιώτη, το «έμψυχό του  ποίημα» όπως επισημαίνει εύστοχα ο Τ. Άγρας, εμπνέουν και την καθαυτή νεοελληνική λογοτεχνία, πεζογραφία και ποίηση. Από το 1927, μέχρι και την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα, έχουν εντοπιστεί 3 πεζογράφοι και 14 ποιητές μέχρι τώρα, με 3 και 18 αντίστοιχες αναφορές στον λογοτέχνη.

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ  ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΩΝ  ΑΝΑΦΟΡΩΝ

Α. Πεζογραφία (1927–2002)

 

  1. Γιώργος Τσουκαλάς: «Κουρασμένος απ’ τον έρωτα». Νουβέλα η οποία δημοσιεύτηκε πρώτη φορά το 1927. Οι δύο κεντρικοί ήρωες είναι ο Ν. Λαπαθιώτης και ο συγγραφέας. Ο λογοτέχνης ζούσε όταν κυκλοφόρησε το βιβλίο το οποίο, περιέργως, δεν αναφέρεται στα έργα του συγγραφέα.

 

  1. Κώστας Ταχτσής: «Το τρίτο στεφάνι». Μυθιστόρημα που δημοσιεύτηκε πρώτη φορά το 1962. Υπάρχει μια αναφορά στην αυτοκτονία του ποιητή, δίχως το όνομά του.

 

  1. Γιώργος Μιχαηλίδης: «Της επανάστασης, της μοναξιάς και της λαγνείας» Μυθιστορηματική τριλογία. Ο δεύτερος τόμος «Λαβύρινθος», που δημοσιεύτηκε πρώτη φορά το 2002, διαδραματίζεται στα χρόνια της Κατοχής και υπάρχουν αρκετές αναφορές στον Ν. Λαπαθιώτη.

 

Β. Ποίηση (1928–2010)

 

  1. Μήτσος Παπανικολάου: «Sonnet». Γράφτηκε στις 4-2-1928, στα γαλλικά, στο βιβλίο «Aux fomtaines du desirs» του Henry de Monterlant, που ο Μ. Παπανικολάου χάρισε στον Ν. Λαπαθιώτη.

 

  1. Μήτσος Παπανικολάου: «Domestica». Άγνωστη η ακριβής ημερομηνία γραφής του. Δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο περιοδικό «Νέα Εστία» το 1937.

 

  1. Μήτσος Παπανικολάου: «Στήλη». Άγνωστη η ακριβής ημερομηνία γραφής του, γνωστό όμως το γεγονός που το ενέπνευσε: Ο θάνατος της μητέρας του Ν. Λαπαθιώτη. Δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο περιοδικό «Νέα Εστία» το 1938.

 

  1. Σπύρος Παναγιωτόπουλος: «Ν. Λαπαθιώτης». Γράφτηκε στις 9-1-44, μια μέρα μετά την αυτοκτονία του λογοτέχνη. Δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στην εφημερίδα «Πρωία» στις 11-1-44, ημέρα της κηδείας του.

 

  1. Αντώνης Σαμαράκης: «Ελεγείο». Γράφτηκε στις 10-1-1944. Δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο αφιέρωμα 1 του περιοδικού «Νέα Εστία» τον Ιανουάριο 1944.

 

  1. Μυρτιώτισσα: «Ναπολέων Λαπαθιώτης». Άγνωστο πότε γράφτηκε –πιθανόν λίγο μετά την αυτοκτονία του ποιητή το 1944– και πού δημοσιεύτηκε πρώτη φορά.

 

  1. Ασημάκης Βεϊνόγλου: «Στον Λαπαθιώτη τη μικρή μου ωδή αυτή τη θλιβερή». Γράφτηκε λίγο μετά την αυτοχειρία του ποιητή και δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο νεανικό περιοδικό «Λεσβιακά Γράμματα», Μυτιλήνη, τον Μάρτιο 1944.

 

  1. Σύλβιος: «Ναπ. Λαπαθιώτης». Άγνωστο πότε γράφτηκε. Δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο περιοδικό «Νέον Πνεύμα», Αθήνα, τον Μάρτιο 1944.

 

  1. Φώτος Γιοφύλλης: «Ναπολέων Λαπαθιώτης». Άγνωστο πότε γράφτηκε και πού δημοσιεύτηκε πρώτη φορά.

 

  1. Γιώργος Σεφέρης: «Τι είπε η γκαμήλα». Κατά πάσα πιθανότητα γράφτηκε το 1948. Δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στη μεταθανάτια συλλογή του «Τετράδιο Γυμνασμάτων Β΄» το 1976. Ουσιαστικά δεν πρόκειται για ποίημα αφιερωμένο στον Ν. Λαπαθιώτη, αλλά για παρωδία ποιήματος του Τ.Σ. Έλιοτ – συγκεκριμένα της τελικής ενότητας του Ε΄ μέρους της «Έρημης Χώρας». Ωστόσο, ο τέταρτος στίχος του είναι δάνειο από το ποίημα τού Ν. Λαπαθιώτη «Τα Σαββατόβραδα» (1922).

 

  1. Άδωνις Φατούρος: «Στον Λαπαθιώτη». Γράφτηκε στις 3-2-1956 και δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο αφιέρωμα 6 του περιοδικού «Η λέξη» το 1984.

 

  1. Άδωνις Φατούρος: «Αυτοβιογραφία». Γράφτηκε τον Φεβρουάριος 1957 και δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο αφιέρωμα 6 του περιοδικού «Η λέξη» το 1984.

 

  1. Ανδρέας Αγγελάκης: «Βροχερό βράδυ τους λησμονημένου ποιητή, ίσως του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη». Δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στη συλλογή του «Η μεταφυσική της μιας νύχτας» (1982).

 

  1. Ανδρέας Αγγελάκης: «Modus Viventi». Δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στη συλλογή του «Τα ποιήματα του δολοφόνου μου» (1986).

 

  1. Νίκος Σπάνιας: «Ναπολέων Λαπαθιώτης». Άγνωστο πότε γράφτηκε, πάντως πριν το 1990 που πέθανε ο ποιητής. Δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στη μεταθανάτια συλλογή του «Το ράμφος της αϋπνίας» (2001).

 

  1. Α. Β. Στρατής: «Δαχτυλικά Αποτυπώματα». Γράφτηκε στις 26-2-1995. Δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο αφιέρωμα 9 του περιοδικού «Οδός Πανός» το 1995.

 

  1. Δημήτρης Ελευθεράκης: «Με Παλαμά και Λαπαθιώτη». Άγνωστο πότε γράφτηκε. Δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο περιοδικό «Νέα Εστία», Μάιος 2000.

 

  1. Σοφία Κολοτούρου: «Προκυμαία Πρεβέζης, 21 Ιουλίου 2010». Γράφτηκε στις 21-7-2010 και δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο προσωπικό ιστολόγιο της ποιήτριας, στις 22-7-2010 (9).

Τα 3 πρώτα ποιήματα αφιερώθηκαν, ενόσω ζούσε ο Ν. Λαπαθιώτης, από τον ομότεχνο φίλο του Μήτσο Παπανικολάου, ενώ τα υπόλοιπα 15 μετά τον θάνατό του από διάφορους. 2 από τους 14 ποιητές γράφουν από 2 ποιήματα. Έχω την αίσθηση ότι, μετά τον Κ. Π. Καβάφη, ίσως και τους Κωστή Παλαμά και Γιάννη Ρίτσο, ο Ν. Λαπαθιώτης είναι ο επόμενος στη σειρά προπολεμικός ποιητής (ο πρώτος πάντως από τους ελάσσονες), στον οποίον έχουν αφιερωθεί κάμποσα ποιήματα στη μνήμη του, εδώ και 83 χρόνια, από το 1928 και μετά (10).

(Συνεχίζεται)

 

Ναπολέων Λαπαθιώτης (31-10-1888 / 8-1-1944) : Η διαρκής παρουσία ενός λογοτέχνη, λίγο πριν συμπληρωθούν τα 70 χρόνια από τον θάνατό του, Β ΄ Μέρος

 

Πριν αρχίσει το Β΄ μέρος του αφιερώματος, ας συμπληρωθεί το τέλος του Α΄, ο κατάλογος των λογοτεχνικών αναφορών στον Ν. Λαπαθιώτη (1927–2010), με 8 παλιά ποιήματα γραμμένα στη μνήμη του, αλλά και 2 νεότερα:

  1. Γιάννης Βαρβέρης, «Βιαία προσαγωγή μαρτύρων». Άγνωστο πότε ακριβώς γράφτηκε. Δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στην ποιητική συλλογή του «Πιάνο βυθού» (1991).

 

  1. Ντίνος Χριστιανόπουλος, «Ναπολέων Λαπαθιώτης». Δημοσιεύτηκε στην ενότητα «Ποιήματα 2005–2010».

 

  1. Στο αφιέρωμα του περιοδικού «Διαγώνιος» (3), την Πρωτοχρονιά 1959, εκτός από ανέκδοτα ποιήματα και στοχασμούς του Λαπαθιώτη, ο Θεσσαλονικιός ποιητής δημοσιεύει το δοκίμιό του για τον ποιητή αλλά και 8 ποιήματα γραμμένα στη μνήμη του. Πρόκειται για τα: «Το καλοκαίρι κύλησε», «Η ελεγεία μιας φιλίας», «Γράμμα σε φίλο», «Τύψη», «Φίλε μου, σε περίμενα», «Πρωτοβρόχι», «Ω, πόσο αφιλόξενος» και «Σιγά σιγά».

Επομένως, εκτός από τις 3 αναφορές πεζογράφων στον Λαπαθιώτη, οι ποιητικές ανέρχονται σε 20 + 8 συνολικά, γραμμένες από 16 ποιητές, 14 άντρες και 2 γυναίκες. 3 ποιητές  γράφουν περισσότερα του ενός ποιήματα για τον αυτόχειρα λογοτέχνη (11).

Λίγο πριν τη νέα χιλιετία και μετά

Σήμερα, κρίνοντας από το αποτέλεσμα, θεωρώ ότι το αφιέρωμα του περιοδικού «Οδός Πανός» (9) την Άνοιξη – Καλοκαίρι 1995, αν και λιγάκι εκπρόθεσμο στα 50χρονα από τον θάνατο του Ν. Λαπαθιώτη, υπήρξε καίριο και αποτελεσματικό, μιας και άνοιξε τον δρόμο επαναφέροντας δυναμικά στο προσκήνιο, και μάλιστα ποικιλοτρόπως, τον αποσυνάγωγο, λησμονημένο παλιότερα και βαθύτατα παρεξηγημένο ποιητή και αδικαίωτο λογοτέχνη. Και τούτο, όχι για να ευλογήσω τα γένια μας, αλλά επειδή συνέβησαν συγκεκριμένα γεγονότα, εκδοτικά και μη:

 

1995 – 2000

 

  1. Το υπ’ αρ. 10 από τα «Οκτασέλιδα» των εκδόσεων «Μπιλιέτο», αναφέρεται στον Ν. Λαπαθιώτη. Πρόκειται για μιαν υποτιθέμενη συνέντευξη τού ποιητή στον Γιάννη Παλαμιώτη. Συγχρόνως, δημοσιεύτηκαν και 2 ανέκδοτα σατιρικά στιχουργήματά του: «Το τσερβέλο» και «Το σπίρτο». Η έκδοση έγινε το καλοκαίρι του 1996 (12).

 

  1. Τον Αύγουστο 1997 εκδόθηκαν, 2η φορά μετά από 33 χρόνια, τα ποιήματα του λογοτέχνη, «Ναπολέων Λαπαθιώτης: Ποιήματα», από τις εκδόσεις «Ζήτρος», με χρονολόγιο και εισαγωγικό σημείωμα του διευθυντή της σειράς «Ελληνική Λογοτεχνία» των εκδόσεων, Σωτήρη Γερακούδη. Ουσιαστικά πρόκειται για αναδημοσίευση της έκδοσης του Ά. Δικταίου (1964) σε μονοτονικό, χωρίς όμως την εισαγωγή, τα σχόλια και τις σημειώσεις. Επίσης, κάποια ποιήματα που είχαν καταχωρηθεί τότε στο τέλος εκείνης της έκδοσης, έχουν ενταχθεί τώρα χρονολογικά στις σχετικές ποιητικές ενότητες που διέκρινε ο Δικταίος στο έργο του Λαπαθιώτη (13).

 

  1. Μια από τις μεταφράσεις που είχε κάνει ο Ν. Λαπαθιώτης, η μονογραφία του Αντρέ Ζιντ για τον «αμαρτωλό» Ιρλανδό συγγραφέα, νεανικό ίνδαλμά του, «Ο Όσκαρ Ουάιλντ και εγώ: In memoriamDe profundis», που δημοσιεύτηκε σε βιβλίο τον Ιούλιο 1944, πέντε μήνες μετά την αυτοκτονία του μεταφραστή, εκδόθηκε 2η φορά από τις εκδόσεις «Στοχαστής», τον χειμώνα 1997–98, με επιμέλεια Λουκά Αξελού (14).

 

  1. Τον Δεκέμβριο 1999 εκδόθηκε η εκτεταμένη μελέτη του Τάκη Σπετσιώτη: «Χαίρε Ναπολέων: Δοκίμιο για την τέχνη του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη», από τις εκδόσεις «Άγρα». Η έκδοση εμπλουτίστηκε με 63 πεζά ποιήματα του Λαπαθιώτη – αυτό στην πορεία αναδείχθηκε σε ερευνητικό εργαλείο, όπως θα δούμε στη συνέχεια (15).

 

  1. Εκτός της λογοτεχνίας, του κινηματογράφου και της μουσικής, ο Ν. Λαπαθιώτης εμπνέει και τις εικαστικές τέχνες. Η προηγούμενη έκδοση συνοδεύεται από φωτογραφίες εικαστικών δημιουργιών που ο καλλιτέχνης του kitsch Άγγελος Παπαδημητρίου εμπνεύστηκε και υλοποίησε από τον Λαπαθιώτη, την αισθητική και τη ρομαντική ατμόσφαιρα που αποπνέει η ύπαρξη και το έργο του (16).

 

  1. Το 2000 εκδόθηκε η παρουσίαση του ποιητή, στη σειρά «Εκ νέου» των εκδόσεων «Γαβριηλίδη», «Ναπολέων Λαπαθιώτης: Ρόδον εύοσμον» με εισαγωγικό σημείωμα, ανθολόγηση ποιημάτων, στοιχεία εργοβιογραφίας κι επιλογή βιβλιογραφίας του Σωτήρη Τριβιζά.

 

  1. Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν, τέλος, οι μελοποιήσεις διαφόρων ποιημάτων του Ν. Λαπαθιώτη. Όχι μόνον όσες έγιναν από το 1995 μέχρι και το τέλος του 20ου αιώνα, αλλά και όσες έγιναν στη διάρκεια της πρώτης δεκαετίας του 21ου – ιδίως αυτές, οι οποίες είναι άφθονες σε αντίθεση με τις προγενέστερες. Το θέμα ήδη έχει ερευνηθεί διεξοδικά (17).

 

2001 – 2011

 

  1. Το 2001 εκδόθηκαν, 2η φορά και με διαφορετικό εξώφυλλο, τα «Ποιήματα Ν. Λαπαθιώτη» από τις εκδόσεις «Ζήτρος», με εισαγωγή της Μαρίνας Λυπουρλή. Κανένα νέο ποίημα ή άλλο στοιχείο δεν προστέθηκε.

 

  1. Από το 2001 αρχίζει να εκτυλίσσεται και μια σειρά θεατρικών παραστάσεων που έχουν ως άμεσο ή έμμεσο περιεχόμενο τη ζωή και το έργο του ποιητή, οι οποίες εκτείνονται ως το τέλος της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα. Θα τις δούμε αναλυτικότερα παρακάτω.

 

  1. Τον Οκτώβριο 2003 εκδόθηκε η μονογραφία του Πέτρου Χαρτοκόλλη «Ναπολέων Λαπαθιώτης: Στον ίσκιο του αυτόχειρα της Πρέβεζας», από τις εκδόσεις «Εστία», στο βιβλίο «Ιδανικοί αυτόχειρες: Έλληνες λογοτέχνες που αυτοκτόνησαν». Ο συγγραφέας επικεντρώνεται στην αυτοχειρία του ποιητή προσπαθώντας να εξηγήσει λογικά μια φορτισμένη συναισθηματικά πράξη. Το βιβλίο εκδόθηκε, 2η φορά, τον Ιανουάριο 2004.

 

  1. Τον Σεπτέμβριο 2005 εκδόθηκε, 3η φορά, σε μετάφραση Ν. Λαπαθιώτη, η μονογραφία του Αντρέ Ζιντ, «Ο Όσκαρ Γουάιντ: In Memoriam (Αναμνήσεις) – Το De Profundis», στη σειρά «Έδικτα της Ινδίκτου» των εκδόσεων «Ίνδικτος», με επιμέλεια και επίμετρο του Δημήτρη Αρμάου.

 

  1. Ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι, τα τελευταία χρόνια, κάποια ποιήματα του Ν. Λαπαθιώτη μεταφράστηκαν σε άλλες γλώσσες. Ας αναφέρουμε τη μετάφραση των ποιημάτων του «Ερωτικό» (αγγλικά, ιταλικά, πορτογαλικά), και «Νυχτερινό II» (αγγλικά, γερμανικά, πορτογαλικά), στο διαδίκτυο. Επίσης, το δεύτερο ποίημα, όπως και δύο άλλα: «Τ’ απλό παιδί, που εγώ αγαπώ» και «Πόθος», μετέφρασε στα αγγλικά και δημοσίευσε εντύπως ο Γιάννης Γκούμας. Τέλος, σύμφωνα με μια διαδικτυακή πληροφορία, ένα τουρκικό περιοδικό, το «Kaos GL», θα κυκλοφορούσε στη γειτονική χώρα αφιερωμένο στον Ν. Λαπαθιώτη, με τον τίτλο: «Πληγωμένος, Μόνος, Ποιητής» (18).

 

  1. Η αισθηματική νουβέλα του Λαπαθιώτη «Το τάμα της Ανθούλας», που δημοσιεύτηκε πρώτη φορά, σε 11 συνέχειες, στο λαϊκό περιοδικό ποικίλης ύλης «Μπουκέτο» το 1931–32, εκδόθηκε σε βιβλίο από τις εκδόσεις «Λιβάνη» το 2007, με πρόλογο, λεξιλόγιο, επιλεγόμενα και φιλολογική επιμέλεια του Γιάννη Παπακώστα.

 

  1. Το Νοέμβριο 2008, στη σχετική σειρά των εκδόσεων «Μεταίχμιο», εκδόθηκε το «Ημερολόγιο 2009, Ναπολέων Λαπαθιώτης: Του έρωτα πάλι το στενό», με εισαγωγικό σημείωμα, χρονολόγιο και επιμέλεια της Χριστίνας Ντουνιά.

 

  1. Την Άνοιξη 2009, στο Κυπριακό περιοδικό «Μικροφιλολογικά», τεύχος 25 – και συγκεκριμένα στο συνοδευτικό τεύχος του «Μικροφιλολογικά τετράδια» αρ. 7, δημοσιεύτηκαν 70 σατιρικά στιχουργήματα του Ν. Λαπαθιώτη, σεξουαλικού και πολιτικού περιεχομένου, με την επιμέλεια του Λευτέρη Παπαλεοντίου και με τον τίτλο: «Σατιρικοί Στίχοι: “Φαιδροί” και “Μυλλωμένοι”». Πρόκειται για το σύνολο των σατιρικών στιχουργημάτων που υπάρχουν στον φάκελο του ποιητή στο Ε.Λ.Ι.Α (19).

16. Το φθινόπωρο 2009 δημοσιεύτηκε, 2η φορά, η αυτοβιογραφία του Ν. Λαπαθιώτη «Η ζωή μου: Απόπειρα συνοπτικής αυτοβιογραφίας», από τις εκδόσεις «Κέδρος», με εισαγωγή και φιλολογική επιμέλεια (χωρίς όμως και τα σχόλια της πρώτης έκδοσης), Γιάννη Παπακώστα. Αξίζει να επισημανθεί μια διένεξη που προέκυψε λίγο πριν την κυκλοφορία του βιβλίου εξαιτίας του οπισθόφυλλου (20).

 

  1. Οι 11 μιμήσεις ύφους άλλων ποιητών, μεταξύ αυτών και του ίδιου, που έγραψε και δημοσίευσε στο περιοδικό «Πνευματική Ζωή» ο Ν. Λαπαθιώτης το 1938–39, με το ψευδώνυμο Πλάτων Χαρμίδης, εκτός από ανακοίνωση στο Δ΄ συνέδριο της Ευρωπαΐκής Εταιρείας Νεοελληνικών Σπουδών – Γρανάδα, 10–12 Σεπτεμβρίου 2010, με γενικότερο θέμα: «Ταυτότητες στον ελληνικό κόσµο (από το 1204 έως σήµερα)» – έγιναν και φιλολογική μελέτη από την Αθηνά Βογιατζόγλου: «Ο Ναπολέων Λαπαθιώτης και η τέχνη της παρωδίας», που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Νέα Εστία», τεύχος 1841, Φεβρουάριος 2011, σσ. 240–266 (21).
  1. Ένα πολύ σημαντικό στοιχείο, που δείχνει την αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για τον Ν. Λαπαθιώτη, τα τελευταία χρόνια, είναι η εκπόνηση διδακτορικών διατριβών και οι ανακοινώσεις για τον άνθρωπο και το έργο του σε διάφορα συνέδρια και συναντήσεις, εδώ ή αλλού γεωγραφικά. Μέχρι τώρα έχουν εντοπιστεί οι εξής 7 (22):

 

α) Μαρία Φωτίου, «Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, Ποιήματα: Άπαντα τα ευρεθέντα». Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, 2006.

 

β) Μάρθα Βασιλειάδη, «Η μυθολογία του προλεταριακού έρωτα: Λαπαθιώτης και Καβάφης». Ανακοίνωση στο 10ο συνέδριο της Γερμανικής Εταιρείας Νεοελληνικών Σπουδών – Βερολίνο, 20–21 Ιουνίου 2008.

 

γ) Δημήτρης Παπανικολάου, «Ο Ομοφυλόφιλος στο Αρχείο: Ξανακοιτάζοντας τα χαρτιά του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη». Ανακοίνωση στο Δ΄ συνέδριο της Ευρωπαΐκής Εταιρείας Νεοελληνικών Σπουδών – Γρανάδα, 10–12 Σεπτεμβρίου 2010.

 

δ) Αθηνά Βογιατζόγλου, «Η ανάδυση της ποιητικής ταυτότητας μέσα από την παρωδία και την αυτοπαρωδία: Η περίπτωση του Ναπολέοντος Λαπαθιώτη». Ανακοίνωση στο Δ΄ συνέδριο της Ευρωπαΐκής Εταιρείας Νεοελληνικών Σπουδών – Γρανάδα, 10–12 Σεπτεμβρίου 2010.

 

ε) Λουκία Στέφου, «Ναπολέων Λαπαθιώτης: ποιητής και πεζογράφος». Ανακοίνωση στο Δ΄ συνέδριο της Ευρωπαΐκής Εταιρείας Νεοελληνικών Σπουδών – Γρανάδα, 10–12 Σεπτεμβρίου 2010.

 

στ) Τραϊανός Μάνος, «Εισαγωγή στην πεζογραφία του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη» – Πρόδρομη ανακοίνωση. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης – 6η Συνάντηση Εργασίας Μεταπτυχιακών Φοιτητών Τμήματος Φιλολογίας, Μάιος 2011.

 

ζ) Αικατερίνη Σχοινά, «Ο Ναπολέων Λαπαθιώτης και το πεζό ποίημα». Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης – 6η Συνάντηση Εργασίας Μεταπτυχιακών Φοιτητών Τμήματος Φιλολογίας, Μάιος 2011.

 

  1. Τέλος, η νουβέλα του Ν. Λαπαθιώτη «Κάπου περνούσε μια φωνή: Σελίδα μιας Αθήνας περασμένης», που δημοσιεύτηκε πρώτη φορά, σε 4 συνέχειες, στο λογοτεχνικό περιοδικό «Νέα Εστία» το 1940, εκδόθηκε σε βιβλίο από τις εκδόσεις «Ερατώ» στην αρχή του περασμένου καλοκαιριού, με πρόλογο, επιλεγόμενα, χρονολόγιο και επιμέλεια Νίκου Σαραντάκου. .

Θεατρικές παραστάσεις

Πολλαπλή είναι η σχέση του Ν. Λαπαθιώτη με την τέχνη του θεάτρου. Θεατής, από το 1894, πολλών και ποικίλων παραστάσεων κάθε είδους και αισθητικής: κωμωδία, δράμα, επιθεώρηση, κωμειδύλιο. Σκηνοθέτης και ηθοποιός, από το 1896, σε αυτοσχέδιες στην αρχή και κατόπιν πιο οργανωμένες θεατρικές παραστάσεις που έδινε σπίτι του, για συγγενείς και φίλους, μέχρι το τέλος της εφηβείας. Εκτός από θεατρικές παραστάσεις, ο Λαπαθιώτης αρχίζει να παρακολουθεί και λυρικό θέατρο, διάφορες όπερες και οπερέτες.

Επίσης έγραψε θεατρικά έργα, όπως το «Νέρων ο τύραννος» (1900) –το πρώτο βιβλίο του– και άλλα δύο: «Άγνωστοι καημοί» (1900) και «Η τιμή της συζύγου» (1901), των οποίων αγνοείται η τύχη. Αλλά ήταν και φίλος με ανθρώπους του θεάτρου: Κωνσταντίνο Χρηστομάνο, Άγγελο Σικελιανό, Μαρίκα Κοτοπούλη (στα χέρια της οποίας χάθηκε το θεατρικό του, «Απ’ τα μεσάνυχτα ως το γλυκοχάραμα» – 1908), Αιμίλιο Βεάκη, Νίκο Βέλμο κ.ά.

Ο Λαπαθιώτης, παρά την παιδεία και την καλλιέργειά του – παρά τις εξαιρετικές παραστάσεις που είχε παρακολουθήσει και τις σταρ που είχε γνωρίσει, λάτρευε τα θεάματα του Ιπποδρομίου τα οποία, όπως ομολογεί, «ήταν ανέκαθεν για μένα κάτι πολύ ελκυστικότερο και γοητευτικότερο από τις παραστάσεις των θεάτρων.» Ίσως επειδή ήταν πιο ελεύθερα, με πιο χαλαρή δομή και φαντασμαγορία. Εκτός από την άμεση σχέση, υπάρχει και η έμμεση σχέση του λογοτέχνη με το θέατρο, μιας και τόσο η ζωή όσο και το έργο του σταθήκαν πηγές σχετικής έμπνευσης και δημιουργίας. 7 παραστάσεις έχουν ανέβει μέχρι τώρα στο σανίδι, από το 2001 και μετά, οι 2 εκτός Αθηνών. Όλες κατατάσσονται με χρονολογική σειρά (23).

 

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ  ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ  ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ  (2001–2010)

 

  1. Σταγόνα στα γόνατα, Αθήνα 2001.
  2. Ελληνική ποίηση του 20ου αιώνα: Αυτό που δεν τελειώνει, Αθήνα 2004.
  3. Το παράπονο του νεκροθάπτου, Πάτρα 2006.

Αν οι 3 αυτές θεατρικές παραστάσεις, μέχρι τώρα, έχουν έμμεση σχέση με τον Λαπαθιώτη, αναφερόμενες περισσότερο στην ποίησή του, οι επόμενες διαφέρουν σημαντικά, μιας και –συνήθως– ο ποιητής πρωταγωνιστεί.

  1. Καρδιά με κόκαλα: Βίος & πολιτεία του ποιητή Ν. Λαπαθιώτη, Αθήνα 2006.
  2. Μόλις θυμούμαι πια τους ποιητές, Αθήνα 2008.
  3. Rodokanakis Rediscovered 1908 – 2008: Το βυσσινί τριαντάφυλλο, Αθήνα 2008.
  4. Ένα τραγούδι μακρινό, Πάτρα, 5-7-2010.

 

Επιλεγόμενα

123 χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τη γέννηση του Ν. Λαπαθιώτη – και σε 2 μήνες και κάτι μέρες, 68 από τον θάνατό του. Έφτασε πλέον η πολυπόθητη στιγμή ευνοϊκών συγκυριών, μιας και το 2014 συμπληρώνονται 70 χρόνια από την αυτοκτονία του ποιητή, αλλά και 100 χρόνων συγχρόνως από τη δημοσίευση του «Μανιφέστου» του, το 1914 (24).

Εκείνο που προέχει, είναι μια νέα έκδοση των ποιημάτων του η οποία, εκτός από τους 190 τίτλους και τα 210 συνολικά ποιήματα που είχαν οι προηγούμενες, να περιέχει κι ένα σωρό ανέκδοτα ποιήματά του που έχουν εντοπιστεί – από το 1965 και μετά. Αυτό ετοιμάζει ο καθηγητής Χ. Α. Καράογλου. Μια σχετικά άγνωστη λογοτεχνική πτυχή του Ν.  Λαπαθιώτη, επιχειρεί να φωτίσει  η καθηγήτρια Χριστίνα Ντουνιά ετοιμάζοντας την έκδοση μιας επιλογής κριτικών και αισθητικών κειμένων του. Τέλος, ο Νίκος Σαραντάκος –εκτός από το δύσκολο εγχείρημα να καταρτίσει μιαν πλήρη, κατά το μέτρο του δυνατού, εργογραφία του Ν. Λαπαθιώτη– ετοιμάζει την έκδοση διηγημάτων του. Ο πρώτος τόμος θα περιέχει 40 διηγήματα του Ν. Λαπαθιώτη από το 1908 μέχρι το 1925.

Διπλή επέτειος, λοιπόν, το 2014. Για να δούμε τι άλλο θα προκύψει στην πορεία. Πάντως, όλα τα δεδομένα συγκλίνουν στο συμπέρασμα της επανεκτίμησης ενός σημαντικού λογοτέχνη που, μετά από χρόνια πολλά, μας φανερώνεται συνεχώς με απρόβλεπτους τρόπους. Ό, τι έπαθε ο Ναπολέων Λαπαθιώτης, το έπαθε. Δεν έχει να φοβηθεί τίποτα πια από τώρα και μετά.

* * *

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

  1. Βλ. http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_civ_1_27/03/2007_220826

 

  1. Βλ. http://www.sarantakos.com/liter/lapathiotis/sunent-ng38.html

 

  1. Το μεμονωμένο αφιέρωμα του περιοδικού «Μανδραγόρας» (10), μπορεί να μην προσκόμισε νέα στοιχεία, ωστόσο έγινε για λόγους υπενθύμισης ενός από τους ανοιχτούς λογαριασμούς της λογοτεχνίας μας.

 

  1. Βλ. http://www.sarantakos.com/liter/lapathiotis/iwannou_lapaqiwths.html

 

  1. Το κείμενο του Α, Αργυρίου δημοσιεύτηκε την Άνοιξη 1984. Η απάντηση του Τ. Κόρφη δημοσιεύτηκε το Φθινόπωρο του ίδιου έτους, στη μηνιαία επιθεώρηση τέχνης, κριτικής και κοινωνικού προβληματισμού «Γράμματα και τέχνες», αρ. 34, Οκτώβριος 1984. Αργότερα ο συγγραφέας το ενσωμάτωσε ως ανεξάρτητο κεφάλαιο στη μελέτη του για τον Ν. Λαπαθιώτη.

 

  1. Βλ. τα δημοσιεύματα στα σχετικά κινηματογραφικά περιοδικά της εποχής: «Οθόνη», αρ. 22, Οκτώβριος–Νοέμβριος 1985, «Κινηματογραφικά τετράδια», αρ. 22–23 & «Κάμερα», αρ. 4–5, Δεκέμβριος 1985. Όπως επίσης και τα σχετικά στην ιστοσελίδα του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου.

 

  1. Ο Τ. Κόρφης, εκτός από τη συμμετοχή του στα αφιερώματα 6 και 7 των περιοδικών το 1984, στα 40 χρόνια από τον θάνατο του λογοτέχνη, με τα κείμενά του: «Δώδεκα στιγμές από τη ζωή του Ν. Λαπαθιώτη» και «Η αισθητική του Ναπ. Λαπαθιώτη μέσα από το ανέκδοτο ημερολόγιό του», συμμετέχει και με άλλα κείμενά του σε διάφορα περιοδικά της εποχής, προετοιμάζοντας την επέτειο των 50 χρόνων από τον θάνατό του. Εκτός από τα προαναφερόμενα κείμενα και την απάντηση στον Α. Αργυρίου, δημοσιεύεται άλλο ένα κείμενό του με τίτλο «Ναπολέων Λαπαθιώτης» στο περιοδικό «Τομές», αρ. 91, Ιούλιος–Σεπτέμβριος 1984. Όλα τα επιμέρους κείμενά του, τα συγκέντρωσε στη σχετική μελέτη του.

 

  1. Για τη μία από τις προπολεμικές μελοποιήσεις βλ. http://www.poiein.gr/archives/4033/index.html (8-1-2009). Για τις μεταπολεμικές βλ. http://www.poiein.gr/archives/9016/index.html (8-1-2010). Εκτός της ηλεκτρονικής παραπομπής, βλ. και «Αλμανάκ Ποιείν 2010», εκδ. «Ποιείν & Μετρονόμος», Αθήνα 2011. Υπάρχει κι ένα τραγούδι, «Το πλατάνι», το οποίο ο Ν. Λαπαθιώτης έγραψε τους στίχους του μαζί με άλλους δύο. Το cd όπου περιλαμβάνεται ναι μεν κυκλοφόρησε το 1995, ωστόσο η μελοποίησή του είναι πολύ προγενέστερη, μιας και εντάσσεται σ’ εκείνες που πλαισίωναν μουσικά τον παλιό ελληνικό κινηματογράφο και το θέατρο. Κατά πάσα πιθανότητα προηγείται εκείνων που έκανε ο Γ. Σπανός τη δεκαετία του 1960. Δεν αναφέρθηκε προηγουμένως, μιας και πρόκειται για δημιουργία περισσοτέρων. Επομένως έχουμε 9 + 1 τραγούδια μέχρι και το 1994.

 

  1. Βλ. http://blog.sofiakolotourou.gr/archives/1141

 

  1. Ευχαριστίες οφείλονται, και από εδώ, στον Νίκο Σαραντάκο για την επισήμανση των υπ’ αρ. 4, 7 και 8 ποιημάτων. Στη σχετική ιστοσελίδα του, http://www.sarantakos.com/liter/lapathiotis/alloigia.html, αναδημοσιεύτηκαν κάποια από τα προαναφερόμενα.

 

  1. Ευχαριστίες οφείλονται στον Νίκο Σαραντάκο που έθεσε στη διάθεσή μου το προαναφερόμενο αφιέρωμα, όπως και το σχετικά πρόσφατο ποίημα του Ντίνου Χριστιανόπουλου.

 

  1. Τα 2 ανέκδοτα στιχουργήματα του Ν. Λαπαθιώτη προέρχονται από μιαν ευρύτερη σειρά σατιρικών με τίτλο «Οι μονόλογοι του καημένου του Αντωνάκη!», που υπήρχε πριν από χρόνια στον φάκελο του λογοτέχνη στο Ε.Λ.Ι.Α. Αναφέρονται σε συγκεκριμένο υπαρκτό πρόσωπο της εποχής του ποιητή, ομοφυλόφιλο, και γράφτηκαν μεταξύ των ετών 1933–36 . Η σειρά περιέχει 26, αριθμημένα από τον ποιητή (τα υπ’ αρ. 17 και 23 μάλιστα είναι διπλά), επομένως 28 συνολικά σατιρικά στιχουργήματα με σεξουαλικό αλλά και πολιτικό περιεχόμενο και πολύ αθυρόστομη γλώσσα. Κάποια φέρουν τίτλο, ενώ κάποια άλλα μόνο την αρίθμηση, λατινική ή αραβική. Όλων αυτών προτάσσεται μια επιστολή που, υποτίθεται, έχει συντάξει ο αποδέκτης αυτών των αισχρών σατιρικών στιχουργημάτων, από τον Λαπαθιώτη, ο καημένος –πράγματι– Αντωνάκης Π… Είναι πολύ τολμηρό και γουστόζικο, πικάντικο και σκαμπρόζο το θέμα. Τα 2 προαναφερόμενα είναι τα υπ’ αρ. 8 και 10. Και στα 2 προστέθηκαν τίτλοι στην έκδοση του «Μπιλιέτου», μιας και το υπ’ αρ. 8 είναι άτιτλο, ενώ ο τίτλος στο 10 είναι «Αντωνάκι προς Μητσάκι». Άλλα 2, από την ίδια σειρά, τα υπ’ αρ. 7 και 9, το πρώτο άτιτλο και το δεύτερο με τον τίτλο «Μήτσος προς Αντωνάκην», που παρουσιάζουν νοηματική συνέχεια με τα προηγούμενα, δημοσιεύτηκαν πρώτη φορά από τον γράφοντα στο κείμενό του «Ο Ναπολέων Λαπαθιώτης, ο Μήτσος Παπανικολάου και οι ουσίες», που συμπεριλαμβάνεται στο βιβλίο «Canavaccio: Κείμενα περί της ηδονιστικής δρόγης», εκδόσεις Heteron, Αθήνα 2008, σσ. 88–114. Το σύνολο σχεδόν των σατιρικών στιχουργημάτων αυτής της σειράς, τα 22 + 2 από τα 28, έχουν δημοσιευτεί – αποσπασματικά στο προσωπικό ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου – και συγκεντρωμένα στην αφιερωμένη στον ποιητή ιστοσελίδα του. http://www.sarantakos.com/liter/lapathiotis/antonakis.html,

 

  1. Δεδομένου ότι η έκδοση Δικταίου (1964), όπως ομολογεί ο επιμελητής της, δεν ήταν συγκεντρωτική, ούτε η έκδοση του «Ζήτρου» (1997, 2001) είναι. Πάλι καλά όμως που έγινε, επικοινωνώντας το αναγνωστικό κοινό με το μεγαλύτερο μέρος του έργου του ποιητή. Εξάλλου, από το 1964 μέχρι το 1997, έχουν περάσει πολλά χρόνια, με αποτέλεσμα να έχουν γίνει ήδη γνωστά κάποια νεότερα ανέκδοτα ποιήματά του. Το γεγονός της 33χρονης απουσίας του ποιητή μπορεί να ερμηνευθεί με διάφορους τρόπους. Ένα σημαντικό στοιχείο είναι, ότι η πρώτη έκδοση (1964) – έστω και λειψή, ατύχησε, δεν περπάτησε όπως θα έπρεπε, μιας και συνέτρεξαν δυο ανασταλτικοί παράγοντες. 1) Διένεξη ως προς τα πνευματικά δικαιώματα του έργου, αλλά και 2) Μια ποινική δίωξη για παράβαση του νόμου περί ασέμνων, το 1965, κατά του εκδότη και του επιμελητή, εξαιτίας της δημοσίευσης κάποιων σκίτσων με ανδρικά γυμνά. Βλ. Άρης Δικταίος, «Ναπολέων Λαπαθιώτης: Η ζωή του – Το έργο του», το σχετικό απολογητικό υπόμνημα του επιμελητή. Βλ. επίσης την κριτική του Β. Βαρίκα για την προαναφερόμενη έκδοση, ό.π. 113–127 και 83–89, αλλά και το κείμενο του Π. Παναγιωτούνη, «Ένας λεπταίσθητος ποιητής και μια τυμβωρυχία στ’ Άπαντά του», Νέα Σύνορα, αρ. 6, Απρίλης–Ιούνιος 1970.

 

  1. Εκτός από την προαναφερόμενη μετάφραση, ο Ν. Λαπαθιώτης μετέφρασε και το μυθιστόρημα του Χ. Τζ. Ουέλς «Η Μηχανή που τρέχει μες στο Χρόνο» (1921), όπως και αρκετούς από τους αγαπημένους του ποιητές. Ο Τέλλος Άγρας, στο πρώτο μεταθανάτιο αφιέρωμα στον ποιητή – «Νέα Εστία» (1), επισημαίνει: «Στα 1919 και πέρα, έδινε στο “Έθνος” για αρκετόν καιρό, κάθε μέρα, μεταφραστική του συνεργασία, διαλεγμένην από τα ωραιότερα κομμάτια του παγκόσμιου λυρισμού» – η υπογράμμιση είναι δική του. Ένα δείγμα ποιητικών μεταφράσεων του Ν. Λαπαθιώτη ανήρτησε στην ιστοσελίδα του ο Νίκος Σαραντάκος, http://www.sarantakos.com/liter/lapathiotis/apodoseos.htm

 

  1. Το 2007 εκδόθηκε μια ανθολογία πεζών ποιημάτων, ξένων και Ελλήνων ποιητών, με τον τίτλο «Όταν οι άγγελοι περπατούν», με εισαγωγή και επιμέλεια του Στρατή Πασχάλη, από τις εκδόσεις «Μεταίχμιο». Μεταξύ των άλλων, ανθολογείται και ο Ν. Λαπαθιώτης. Κυκλοφόρησαν και άλλες ανθολογίες, όχι πάντοτε πεζών ποιημάτων αλλά ποιητικές, όπου ανθολογείται ο Λαπαθιώτης, π.χ. «Η χαμηλή φωνή» με την επιμέλεια του Μανόλη Αναγνωστάκη (Νεφέλη 1990), ή «Ποιητές του μεσοπολέμου» με την επιμέλεια του Σωτήρη Τριβιζά (Καστανιώτης 2004), ωστόσο οι ανθολογίες δεν καταγράφονται εδώ.

 

  1. Τα συγκεκριμένα έργα είναι πίνακες, γελοιογραφίες και κατασκευές με διάφορα υλικά: χαρτί, ξύλο, μέταλλο, ύφασμα, μουσαμά, papier mache, πορσελάνη, πολυουρεθάνη, λάδι και χρωματιστό στυλό. Οι εικαστικές αυτές δημιουργίες αναδεικνύουν με τον καλύτερο τρόπο τον πυρήνα του έργου του Ν. Λαπαθιώτη, πετυχαίνουν διάνα τον στόχο τους, ο οποίος συμπίπτει με το καίριο (και πάντοτε επίκαιρο) ανθρώπινο αίσθημα και κέντρο της ποίησης του Λαπαθιώτη: το στοιχείο της νοσταλγίας.

 

  1. Βλ, Α. Β. Στρατής, Μελοποιήσεις Ναπολέοντα Λαπαθιώτη (1934/35 – 2010), Γ Μέρος, σήμερα (31-10-2011) στο Ποιείν http://www.poiein.gr

 

  1. Για τις διαδικτυακές μεταφράσεις, βλ. http://www.stixoi.info. Για τις έντυπες, βλ. περιοδικό «Μπιλιέτο», τεύχος 7–8, Ιούλιος 2005–Ιούνιος 2006, σσ. 48–51. Για το αφιέρωμα στο τουρκικό περιοδικό, βλ. το πρώτο σχόλιο στο ιστολόγιο «Το απέναντι πεζοδρόμιο», http://gaynewsingreek.blogspot.com/2007/10/blog-post_31.html. Αξίζει να επισημανθεί ότι η πρώτη μετάφραση ποιήματος του Ν. Λαπαθιώτη έγινε προπολεμικά. Πρόκειται για το ποίημά του «Κραυγή», που γράφτηκε και μεταφράστηκε στα γαλλικά, το 1916, από τον Πιέρ Μποντρί. Βλ.

http://sarantakos.wordpress.com/2010/10/31/lapastrat

 

  1. Ευχαριστίες οφείλονται στον Ν. Σαραντάκο που μου υπέδειξε το καλό Κυπριακό φιλολογικό περιοδικό – και στον καθηγητή Λευτέρη Παπαλεοντίου που μου έστειλε ένα τεύχος.

 

  1. Βλ. http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_civ_2_13/11/2009_337043

 

  1. Σύμφωνα με μια πληροφορία, οι μιμήσεις αυτές επρόκειτο να δημοσιευτούν πριν λίγα χρόνια, από τις εκδόσεις «Ύψιλον», με εισαγωγή και σχόλια Γιώργου Κεντρωτή, πλην όμως η έκδοση αυτή δεν έχει γίνει ακόμα. Ωστόσο υπάρχουν εδώ: http://www.sarantakos.com/liter/lapathiotis/manierde.html

 

  1. Ευχαριστίες οφείλονται στον Νίκο Σαραντάκο για την υπόδειξη των παραπάνω. Σε αυτές δεν συμπεριλαμβάνεται μια παλιότερη διδακτορική διατριβή, επειδή δεν αναφέρεται αποκλειστικά στον Ν. Λαπαθιώτη αλλά στην επονομαζόμενη ποιητική γενιά του 1920, η οποία έχει κυκλοφορήσει σε βιβλίο, Έλλη Φιλόκυπρου, «Η γενιά του Καρυωτάκη: Φεύγοντας τη μάστιγα του λόγου», Νεφέλη 2009. Η β΄ ανακοίνωση εκδόθηκε στο περιοδικό «Πόρφυρας», τεύχος 132, σσ. 213–224. Το κείμενο υπάρχει και εδώ: http://www.24grammata.com/?p=3617

 

  1. Βλ. περισσότερες λεπτομέρειες για τις παραστάσεις 1, 2, 4 και 5, σε μιαν παλιότερη ανάρτηση στο Ποιείν, http://www.poiein.gr/archives/3234/index.html , όπως και στη σημερινή του (31-10-2011).

 

  1. Βλ. http://www.sarantakos.com/liter/lapathiotis/manifesto.html

* * *

 

Τελική προσθήκη

5 ακριβώς χρόνια μετά την πρώτη δημοσίευση του β΄ μέρους του παραπάνω κειμένου, δριμύς, επανέρχομαι σ’ έναν από τους αγαπημένους μου ποιητές της αδικημένης, πρόωρα και αδόκητα χαμένης, όπως και κατασυκοφαντημένης –αχ αυτή η γενιά του ’30 και η κληρονομιά της– ποιητικής γενιάς του 1920. Έχω πάντοτε στο μυαλό μου ένα εξαιρετικό κείμενο ενός επιφανούς εκπροσώπου της, του Άγγελου Τερζάκη (ο οποίος ηλικιακά άνηκε στη γενιά του ’20, οργανικά όμως εντάχθηκε στη γενιά του ’30) : «Η ανώνυμη ιστορία» – αν το ψάξεις στο διαδίκτυο θα το βρεις!

Ο αναγνώστης του προηγούμενου κειμένου για τον Λαπαθιώτη πρόσεξε, πιθανόν, ότι αυτό διακρίνεται σε κάποιες επιμέρους θεματικές ενότητες. Χωρίς ν’ αλληθωρίσω πολύ, ας τις αναφέρω χοντρικά : 1) Αφιερώματα έντυπων περιοδικών στον λογοτέχνη, 2) Βιβλία και κείμενα τού λογοτέχνη ή άλλων γι’ αυτόν, στον έντυπο ή ηλεκτρονικό τύπο, 3) Λογοτεχνικές αναφορές για το πρόσωπο και το έργο του, 4) Μεταφράσεις του, δικών του ποιημάτων ή όχι, 5) Ανακοινώσεις σε φιλολογικά συνέδρια και διδακτορικές διατριβές, 6) Θεατρικές παραστάσεις βασισμένες στο έργο του, σε κείμενα άλλων και ποιήματά του, και 7) Μελοποιήσεις ποιημάτων του.

Ο περιορισμένος χρόνος που είχα στη διάθεσή μου δεν μου επέτρεψε να επιμείνω στη συμπλήρωση όλων των παραπάνω. Από τις 7 επιμέρους ενότητες προτίμησα και αποφάσισα να ασχοληθώ, με ενδεικτικό πάντα τρόπο (άνθρωποι είμαστε…), με τις μισές περίπου – αυτές που ενδιαφέρουν πρωτίστως ένα ευρύτερο κοινό. Έτσι λοιπόν, από το 2012 και μετά, τα νεότερα έντυπα αφιερώματα λογοτεχνικών περιοδικών –εξ ολοκλήρου ή όλως μερικά– στον λογοτέχνη, οι νεότερες –ποιητικές ή πεζές– αναφορές στο πρόσωπο ή το έργο του, οι μεταφράσεις που έκανε ή ποιημάτων του, όπως και οι σχετικές ανακοινώσεις σε διάφορα φιλολογικά συνέδρια ή τυχόν διδακτορικές διατριβές, δεν συμπεριλαμβάνονται στην παρούσα προσθήκη. Έχουμε και λέμε λοιπόν :

 

  1. ΒΙΒΛΙΑ – ΚΕΙΜΕΝΑ

Στην ενότητα των βιβλίων που δημοσιεύτηκαν για τον λογοτέχνη, από το 2012 και μετά, το άκρως ευχάριστο γεγονός είναι πως τα 4 από τα 5 αναφέρονται στο πρωτογενές υλικό – κείμενα δηλαδή του Λαπαθιώτη, με την αναγκαία πιστεύω συνδρομή των επιμελητών τους. 3 τόμοι με 100 περίπου διηγήματα του Λαπαθιώτη, ολόκληρο σχεδόν το σχετικό έργο του (1, 2, 4 στον επόμενο κατάλογο), με υποδειγματική φροντίδα. Έπειτα, 1 –ας το χαρακτηρίσουμε– βιογραφική μυθιστορία για τον λογοτέχνη (3), από έναν φίλο του. Εντελώς φαντασμαγορικό και πρόχειρο για μένα, απέχει πόρρω από την ουσία. Τέλος, υπάρχει και μια νέα έκδοση των ποιημάτων του (5), βασισμένη στην πρώτη (μεταθανάτια – 1964), με εξίσου υποδειγματική φροντίδα, συμπληρωμένη με κάμποσα ποιήματά του που εντοπίστηκαν στην πορεία. Μιας και δεν εξαντλεί το ποιητικό του έργο, όπως ευθαρσώς αναφέρεται, ο ποιητής Λαπαθιώτης εξακολουθεί να παραμένει το ζητούμενο. Επ’ ευκαιρία, ας διορθώσω εδώ και το εξής. Ο Χ. Α. Καράογλου ετοίμαζε τότε μια νέα συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του Ρώμου Φιλύρα, η οποία κυκλοφόρησε και την απολαύσαμε με πολύ μεγάλη χαρά.

  1. Ναπ. Λαπαθιώτης, «Τα μαραμένα μάτια και άλλες ιστορίες», Διηγήματα, Α ΄ τόμος (φιλολογική επιμέλεια – επιλεγόμενα Νίκος Σαραντάκος), εκδόσεις Ερατώ, Αθήνα 2011.
  1. Ναπ. Λαπαθιώτης, «Ο μυστηριώδης φίλος και άλλες ιστορίες», Διηγήματα, Β ΄ τόμος (φιλολογική επιμέλεια – επιλεγόμενα Νίκος Σαραντάκος), εκδόσεις Ερατώ, Αθήνα 2013.
  1. Γιώργος Τσουκαλάς, «Κουρασμένος απ’ τον έρωτα», μυθιστορηματική αναφορά στον Ν. Λαπαθιώτη που εκδόθηκε πρώτη φορά το 1927, εκδόσεις Φαρφουλάς, Αθήνα 2013.
  1. Ναπ. Λαπαθιώτης, «Τα δεκατρία ντόμινο και άλλες ιστορίες», Διηγήματα, Γ ΄ τόμος (φιλολογική επιμέλεια – επιλεγόμενα Νίκος Σαραντάκος), εκδόσεις Ερατώ, Αθήνα 2015.
  1. Ναπ. Λαπαθιώτης, «Ποιήματα : Άπαντα τα ευρεθέντα» (εισαγωγή, φιλολογική επιμέλεια Γιάννης Η. Παππάς με τη συνεργασία της Μαρίας Π. Φωτίου), εκδόσεις Ταξιδευτής, Αθήνα 2015.

Ομολογώ πως στον τομέα των κειμένων άλλων για τον Λαπαθιώτη, δημοσιευμένων έντυπα ή μη, όσες φιλότιμες προσπάθειες κι αν δείξω, δεν θα μπορέσω να ανταποκριθώ, είναι πάρα πολλά· άλλα αναμασούν τα ίδια και τα ίδια και άλλα είναι πρωτότυπα (ακόμα και αν χρησιμοποιούν αποσπάσματα από άλλα κείμενα), επειδή έχουν να παρουσιάσουν μια νέα θέση και άποψη για τον λογοτέχνη και το έργο του. Στα 5 χρόνια που πέρασαν, ιδίως στο διαδίκτυο,  έπεσα πάνω σε λίγα εξαιρετικά κείμενα. Η συνήθης όμως αμέλειά μου σε κάποια πράγματα δεν τα σημείωσε λεπτομερώς. Την ουσία συγκρατώ πάντα. Λυπάμαι που ένα από αυτά, πολύ καλό, δεν μπορώ να το αναφέρω εδώ. Ας μου επιτραπεί όμως να αναφερθώ ειδικότερα σε ένα άλλο – όχι επειδή το έγραψα εγώ, αλλά διότι αφενός αναφέρεται σε ανέκδοτο λογοτεχνικό έργο του ποιητή, αφετέρου μας προσφέρει μια εντελώς διαφορετική εικόνα. Πρόκειται για το : “Οι Μονόλογοι του καημένου του Αντωνάκη…!” : Μια ανέκδοτη ποιητική συλλογή του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη», το οποίο δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στο ανά βλέμμα ηλεκτρονικό περιοδικό.

  1. ΘΕΑΤΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ

Οι θεατρικές παραστάσεις βασισμένες στο πρόσωπο και το έργο του λογοτέχνη ή σε κείμενα άλλων γι’ αυτόν, από το 2012 και μετά μέχρι σήμερα, εμπλουτίστηκαν κατά δύο. Επομένως από 10 αυξήθηκαν σε 12.

  1. «Κάπου περνούσε μια φωνή».

Θεατρική παράσταση βασισμένη στην ομώνυμη νουβέλα του Ν. Λαπαθιώτη, από την ομάδα BIOS (Ηλίας Βογιατζηδάκης, Μυρτώ Πανάγου, Νατάσα Παπανδρέου). Η παράσταση δόθηκε πρώτη φορά μεταξύ 18 Νοεμβρίου 2013 και 21 Ιανουαρίου 2014 στην Αθήνα, ενώ επαναλήφθηκε και σε άλλα μέρη.

http://www.artandlife.gr/-kapoy_pernoyse_mia_foni_toy_napoleonta_lapathioti

http://archive.onlytheater.gr/_parastaseis_/_theatro_/7903-kapou-pernouse-mia-foni-tou-napoleonta-lapathioti.html

  1. «Ο γείτονάς μου Ναπολέων Λαπαθιώτης».

Θεατρική παράσταση της ομάδας bijoux de kant, βασισμένη σε κείμενα του Γιώργου Ιωάννου και του Ν. Λαπαθιώτη, με πρωταγωνιστή τον Αντώνη Γκρίτση. Οι πρώτες παραστάσεις δόθηκαν στις 4-5 Ιουλίου 2016 στην Αθήνα, ενώ επαναλαμβάνονται από 21 Οκτωβρίου έως 19 Νοεμβρίου 2016.

http://www.lifo.gr/guide/culturenews/theater/106415

http://www.theatromania.gr/parastasi/o-gitonas-mou-napoleon-lapathiotis/

Στην ενότητα αυτή ας προστεθεί κι ένα τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ για τον Λαπαθιώτη, σκηνοθετημένο από τον Τάκη Σπετσιώτη, το οποίο γυρίστηκε τον Ιανουάριο του 2013 και προβλήθηκε στην ΕΡΤ, στα πλαίσια της εκπομπής «Εποχές και Συγγραφείς».

https://www.youtube.com/watch?v=w-bfu7QB1ss

  1. ΜΕΛΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΠΟΙΗΜΑΤΩΝ

Από το 2012 και μετά προέκυψαν μερικές νέες μελοποιήσεις ποιημάτων του Ναπ. Λαπαθιώτη. Ας διευκρινίσουμε δυο τρία πράγματα εδώ χωρίς, ομολογώ, να έχω κάνει μια εξονυχιστική έρευνα. Ας αρχίσουμε από δύο μεμονωμένα τραγούδια σε στίχους του ποιητή.

  1. Λυπήσου (Λυπήσου εκείνους που πονούν, / βουβά κι ανώφελα για κάτι). Γ 6-5-1937.

Μουσική : Σπύρος Δεληγιαννόπουλος – Ερμηνεία : Βασίλης Αγροκώστας. 1999.

Άγνωστο παραμένει αν το τραγούδι αυτό εντάσσεται σε κάποιον συγκεκριμένο κύκλο τραγουδιών του συνθέτη με στίχους Λαπαθιώτη. Το ποίημα υπάρχει και σε άλλες δύο μελοποιήσεις με διαφορετικούς συντελεστές.

https://www.youtube.com/watch?v=aZ7djNNNw9o

 

  1. Ένα τραγούδι μακρυνό (Την ώρα που μισάνοιγαν τα πρώτα ρόδα της αυγής, / ένα τραγούδι μακρινό, στα πέρατα του δρόμου). Γ 13-12-1925.

Μουσική : Αθανάσιος Μανουσόπουλος – Ερμηνεία : Άγνωστη.

Άγνωστος είναι και ο χρόνος δημιουργίας του. Το ποίημα υπάρχει και σε άλλη μελοποίηση με διαφορετικούς συντελεστές.

https://www.youtube.com/watch?v=5DNAvT1v6NU

Υπάρχουν άλλες δύο νεότερες μελοποιήσεις, χωρίς όμως να γνωρίζουμε αν εντάσσονται σε κάποιον συγκεκριμένο κύκλο τραγουδιών του συνθέτη ή είναι μεμονωμένες.

  1. Τοπίο χειμωνιάτικο (Έν’ αλλόκοτο φεγγάρι, σαν ένα κομμάτι πάγου, / πεθαμένο και στημένο μες στη μέση του πελάγου). Γ 2-11-1932.

Μουσική : Κώστας Λειβαδάς – Ερμηνεία : Γιώργος Ρωμανός.

Δημοσιεύτηκε στο διαδίκτυο στις 5 Φεβρουαρίου 2016. Το ποίημα υπάρχει και σε άλλη μελοποίηση με διαφορετικούς συντελεστές

https://www.youtube.com/watch?v=r-Y7Xk0r1Sg

  1. Langueur damour ( Αχ, να φιλούσα τα δυο χείλη σου / τα πορφυρά σου χείλη τόσο…). Δ 15-5-1909.

Μουσική : Κώστας Λειβαδάς – Ερμηνεία : Ο συνθέτης μάλλον.

Δημοσιεύτηκε στο διαδίκτυο στις 13 Οκτωβρίου 2016. Το ποίημα μελοποιείται για πρώτη φορά. https://www.youtube.com/watch?v=LeSjHOpZO_8

Από τις εδώ και χρόνια αναμενόμενες μελοποιήσεις ποιημάτων του λογοτέχνη από τους πάλαι ποτέ «Συνθετικούς», Αποστόλη και Διονύση Αυγερινό, μέχρι τώρα έχουν εντοπιστεί δύο τραγούδια στο διαδίκτυο. Φαίνεται πως αυτά εντάσσονται σ’ έναν κύκλο τραγουδιών σε στίχους του ποιητή, από τον Διονύση Αυγερινό, όπως προκύπτει από μια σχετική αναφορά σε μια κοινή συνέντευξή τους.

http://www.mic.gr/synenteyxi/synthetikoi-sound-check

 

  1. Παραμύθι (Μια φορά κι έναν καιρό, / πάνε τώρα χρόνια). Γ 31-1/1-2-1925.

Μουσική : Αποοστόλης & Διονύσης Αυγερινός – Ερμηνεία : Διονύσης Αυγερινός.

Δημοσιεύτηκε στο διαδίκτυο στις 5 Δεκεμβρίου 2015. Το ποίημα υπάρχει και σε άλλη μελοποίηση με διαφορετικούς συντελεστές.

https://www.youtube.com/watch?v=kn-EE7ipOaI

 

  1. Το μαντήλι (Ένα μαντήλι κέντησα με δάκρυα / δάκρυα χρυσά και δάκρυα ασημένια). Άγνωστο πότε γράφτηκε και δημοσιεύτηκε πρώτη φορά.

Μουσική : Αποοστόλης & Διονύσης Αυγερινός – Ερμηνεία : Διονύσης Αυγερινός.

Δημοσιεύτηκε στο διαδίκτυο στις 5 Δεκεμβρίου 2015. Το ποίημα μελοποιείται για πρώτη φορά. https://www.youtube.com/watch?v=p5NaUtd-C9c

Από το 2012 και μετά μέχρι σήμερα, η πιο ολοκληρωμένη μουσική δουλειά σε στίχους του ποιητή έγινε στην Πάτρα. Πρόκειται για το cd με 10 τραγούδια για φωνή και πιάνο :

«Ένα τραγούδι μακρινό», εκδόσεις Διαπολιτισμός, Πάτρα 2016.

Μουσική : Γιώργος Δίπλας – Ερμηνεία : Δώρα Πετρίδη.

Τα 5 τραγούδια υπάρχουν ήδη στο διαδίκτυο

  1. Ένα τραγούδι μακρινό (Την ώρα που μισάνοιγαν τα πρώτα ρόδα της αυγής, / ένα τραγούδι μακρινό, στα πέρατα του δρόμου). Γ 13-12-1925.

Μουσική: Γιώργος Δίπλας – Ερμηνεία: Δώρα Πετρίδη.

Το ποίημα υπάρχει και σε άλλη μελοποίηση με διαφορετικούς συντελεστές.

https://www.youtube.com/watch?v=wmktHb7T-2o

  1. Νάρκισσος (Απόψε αγάπησα τα μάτια μου, / κοιτώντας τα μες στον καθρέφτη). Γ προ του 1930.

Μουσική: Γιώργος Δίπλας – Ερμηνεία: Δώρα Πετρίδη.

Το ποίημα υπάρχει και σε άλλη μελοποίηση με διαφορετικούς συντελεστές.

https://www.youtube.com/watch?v=z22gRWG2Xwg

  1. Ερωτικό (Καημός, αλήθεια, να περνώ του έρωτα, πάλι, το στενό, / ώσπου να πέσει η σκοτεινιά μια μέρα του θανάτου). Γ 7-8-1928.

Μουσική: Γιώργος Δίπλας – Ερμηνεία: Δώρα Πετρίδη.

Το ποίημα υπάρχει και σε άλλη μελοποίηση με διαφορετικούς συντελεστές

https://www.youtube.com/watch?v=cxUr7MVAjtE

  1. Στο κέντρο το νυχτερινό (Τώρα που παίζει το βιολί κι έχουμε πιει τόσο πολύ, / που μ’ έναν έρωτα τρελό σαν να ’μαστε δεμένοι). Γ 8-8-1932.

Μουσική: Γιώργος Δίπλας – Ερμηνεία: Δώρα Πετρίδη.

Το ποίημα υπάρχει και σε άλλη μελοποίηση με διαφορετικούς συντελεστές.

https://www.youtube.com/watch?v=AaGhVTQWRkw

  1. Επεισόδιο (Μάτι δειλό που σε κοιτάζει / βαθιά, βουβά και σκοτεινά). Δ Απρίλιος 1938.

Μουσική – Ερμηνεία: Γιώργος Δίπλας.

Το ποίημα υπάρχει και σε άλλη μελοποίηση με διαφορετικούς συντελεστές.

https://www.youtube.com/watch?v=IaYxRuasSqs

Μιας και δεν έχω ακόμα προμηθευτεί το συγκεκριμένο cd, κατά πάσα πιθανότητα και σύμφωνα με παλιότερες πληροφορίες του συνθέτη, τα άλλα 5 τραγούδια είναι κάποια από τα εξής ποιήματα του Λαπαθιώτη :

 

  1. Γιατί; (Αναστενάζει, στον κισσό, το πονεμένο αγέρι… / Γιατί; Κι αυτό δεν ξέρει!). Άγνωστο πότε γράφτηκε ή δημοσιεύτηκε.
  2. Τοπίο χειμωνιάτικο (Έν’ αλλόκοτο φεγγάρι, σαν ένα κομμάτι πάγου, / πεθαμένο και στημένο μες στη μέση του πελάγου). Γ 2-11-1932.
  3. Νυχτερινό ΙΙ (Ένα φεγγάρι πράσινο, μεγάλο, / που λάμπει μες στη νύχτα – τίποτ’ άλλο). Γ 14-11-1932.
  4. Το παλιό μας το τραγούδι (Το παλιό μας το τραγούδι / που τ’ ακούγαμε μαζί). Δ 15-12-1929.
  5. Vogleins Abendlied (Πήρε το κρίνο, το άσπρο κρίνο, / μια στάλα ασήμι απ’ το φεγγάρι). Δ Δεκέμβριος 1909.
  6. Λευκές ψυχούλες (Άρπαξα κάποιους στίχους μου στα δάχτυλα, / τους έσκισα, τους σπάραξα ένα ένα). Δ Αύγουστος 1907.
  7. Αγάπης πόθοι (Αγάπης πόθοι, γλυκό μαράζι, / που η νύχτα κλώθει κι η μέρα σπάζει). Δ 30-11-1905.
  8. Η φωνή (Μέσα στο κάθε μου τραγούδι, / που μοιάζει πάντα να πονεί). Γ 23-5-1935.
  9. Μακριά (Μακριά, μακριά θα πάω να ζήσω… / Θα ’χω τα βλέφαρα κλειστά). Γ 20-1-1908.

Κι αν έχει ευτυχήσει ο Λαπαθιώτης από τις τόσες πολλές μελοποιήσεις ποιημάτων του…

ΕΝΑ ΔΙΠΛΟ ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ

 

Καταρχάς, φτάνει πια ο κατακερματισμός του Λαπαθιώτη σε ψίχουλα. Ο άνθρωπος, το έργο του αλλά και η εποχή μας απαιτούν συνθετικές εργασίες. Γνωρίζουμε πια τον πεζογράφο Λαπαθιώτη. Γνωρίζουμε επίσης το μεγαλύτερο μέρος του ποιητικού του έργου το οποίο, όμως, χρειάζεται συμπλήρωση. Δεν αποκλείεται να μας επιφυλάσσει και κάποιες άλλες εκπλήξεις. Δεν γνωρίζουμε το κριτικό και αισθητικό έργο του. Ελπίζω πως η καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών Χριστίνα Ντουνιά, ειδικευμένη στην ποιητική γενιά του 1920, σύντομα θα δημοσιεύσει τη σχετική και πολύχρονη εργασία της

Έπειτα, ας ομολογήσω το εξής. Γράφοντας τόσο την αρχική όσο και την τελική προσθήκη, μπήκα πολλές φορές στον πειρασμό να συμπληρώσω το 4στιχο του Καρυωτάκη που προτάσσεται στο παλιότερο κείμενό μου για τον λογοτέχνη, μ’ εκείνο το ωραίο δίστιχο από τα «Μικρά Ποιήματα» του Ντίνου Χριστιανόπουλου :

και τι δεν κάνατε για να με θάψετε

όμως ξεχάσατε πως ήμουν σπόρος.

 

28–31 Οκτωβρίου 2016

Βαγγέλης Ψαραδάκης

Advertisements

2 thoughts on “31 Οκτωβρίου 2016, συμπληρώθηκαν 128 χρόνια από τη γέννηση του λογοτέχνη Ναπολέοντα Λαπαθιώτη | Βαγγέλης Ψαραδάκης

  1. Καλησπέρα, να συμπληρώσω, την επανακυκλοφορία της μετάφρασης του Λαπαθιώτη στον Ουέλς.
    http://www.farfoulas.gr/εκδοσεισ-φαρφουλασ/κατάλογος-βιβλίων/ξένη-λογοτεχνία/η-μηχανη-που-τρεχει-μεσ’-το-χρονο-detail.html

    εκτός από του Τσουκαλά »Κουρασμένος απ’ τον έρωτα» εκδ.Φαρφουλάς ,που το αναφέρατε

    Καλησπερίζω, και εύχομαι καλή συνέχεια στην έρευνά σας, καθώς και δημιουργική αξιοποίηση αυτής.

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s